The Role of Dragomans in the Ottoman Empire

Dragomans can be considered to be the founding fathers of diplomatic translation and interpretation in the Ottoman Empire and later in Turkey


by   Elvin ABBASBEYLI —  English translation by  Gregorio Villalobos originally published 22 May 2015


Historically, a state wishing to establish relations with another state required the assistance of individuals fluent in languages who could help diplomats accomplish their mission. These interpreters and translators were called “dragomans” in the Ottoman Empire. Dragomans are a fairly unknown institution and their history is linked to the beginning of regular relations between Western countries and the Ottoman Empire [1].

In Muslim countries, dragomans first appeared in the 8th century at the time of the Abbasids. They also existed under the Mamluks in Egypt and the Seljuqs in Anatolia. Under the Seljuqs, the dragoman was named by a firman. The Ottoman Empire carried on in the same tradition [2].

The history of diplomatic translation and interpretation in the Ottoman Empire is tightly linked to dragomans. The latter could be considered to be the founding fathers of diplomatic translation and interpretation in the Ottoman Empire and later in Turkey. This history began with the first contacts and the first treaties signed with Western powers.

In 1454, Venice sent an ambassador to Istanbul, called a Balyos [3]. After the Republic of Venice, Poland (1475), Russia (1497), Austria (1528), France [4] (1535), England (1583) and Holland (1612) also sent ambassadors to establish relations with the Ottoman Empire.

But before delving into these extraordinary individuals, let us look at the origin of the word “dragoman”.


The Origin of the Word “Dragoman”

Several theories exist as to the origin of the word “dragoman”. This word of Syriac origin was borrowed by Arabic (tardjumān) and then by Turkish (tercüman). The oldest versions of the word are tagmâna and targem. It made its way to Latin (turchimannus, dragumanus, dracmandus, turchimannus), Italian (drogmano, dragomanno, turcimanno), French (drughement, drugement, drogman, truchement), Spanish (truchiman, trujaman), German (dragoman), Bulgarian ( драгоманин), Portuguese (turgeman), Serbian (terduman, dragomani), Polish (turdzyman), Byzantine Greek (dragomanus) and Flemish (droogman).

In the past, the word was used in Turkish languages in the variants dilmaç or tilmaç.

Nowadays, the same word has been borrowed by some European languages such as German ( Tolmetsch and then Dolmetscher [5] ), Russian ( толмач, though little used today), Czech (tlumoč), Hungarian (tolmács), Macedonian (толкувач), Polish (tłumacz), etc. It is still used in Turkish today. In Azerbaijani, the words tərcüməçi (translator / interpreter) and dilmanc (interpreter) are used as well.

Although the word “tercüman” was used in Ottoman documents to refer to interpreter-translators from embassies and consulates, it was the word “dragoman” which was used in nearly all European languages [6]. However, its spelling and pronunciation varied from one language to the next, as shown in the preceding examples.


Dragomans

The Sublime Porte and Western diplomatic missions in the Ottoman Empire needed individuals fluent in both Western and Oriental languages who also mastered the cultural differences and codes of behavior of both Ottomans and Westerners. In Europe, such individuals were known as “dragomans”. The dragoman’s tasks were manifold: political and commercial translation and interpretation between the Sublime Porte and the ambassadors and consuls of Western powers. They constituted veritable dragoman dynasties in the Levant, stemming from “national” or Levantine [7] descent and representing “Ottoman Latins”. They were then present in the Ottoman Empire and continued to carry out their tasks until the end of the Empire. Within the Ottoman Empire two main categories of dragomans existed:

1. Dragomans of the Sultan’s Imperial Divan (Dîvân-ı Hümâyûn tercümanları)

Dragomans of the Sultan’s Imperial Divan (Dîvân-ı Hümâyûn tercümanları) were civil cervants of the Ottoman Empire and they were also known as Grand Drogmans in the West. They held very high posts, albeit also with very high risks. Before the Tanzimat period, they held the second most important position after that of the Reis-ül küttâb [8].

The Grand Drogoman (Baştercüman) or Grand Drogoman of the Sublime Porte (Bâb-ı âli baştercümanı) was a sort of head interpreter-translator overseeing a team of translators and interpreters. They can be compared to translators and interpreters working for presidents and ministries in the modern world.

The Grand Drogoman’s work included:

  • Interpreting the Grand Vizier’s meetings with foreign envoys.
  • Translating letters sent by foreign missions to the Sultan and the Grand Vizier during receptions.
  • Participating in the Grand Vizier’s meetings with foreign envoys and drafting summaries of such meetings.
  • Taking part in Ottoman delegations sent abroad.
  • Interpreting during bilateral negotiations.
  • Drafting any correspondence sent to Western powers.

At first, Grand Drogomans were not allowed to participate in negotiations, but this practice changed starting in the 18th century. Thus, all diplomatic activity in the Ottoman Empire was concentrated in the hands of the Grand Drogomans. In this way, they became the most important civil servants in Ottoman diplomacy.

In 1502, Ali Bey became the first Grand Drogoman in the Ottoman Empire. Between 1502 and 1661, Grand Drogomans were chosen from among the German, Hungarian, Italian and other communities. In 1661, with the appointment of Panayotis Nicousios as Grand Drogoman, it was the Greeks who began to hold this prestigious post and would continue to do so until the Greek Revolution of 1821. During that period, members of the Christian community known as the Magnifica Comunità di Pera et Galata [9] shared until the mid-17th century the roles of Grand Drogoman of the Sublime Porte and Grand Drogoman of the Fleet with Orthodox Greeks from Fener. Some of the great dynasties belonging to this community included the Pisani, Navoni, Timoni, Testa, Fonton, and other families.

2. Drogomans of foreign mission (embassies, consulates)

Western powers which established missions in the Ottoman Empire needed people who spoke their own language as well as the language used by Ottoman authorities. At first, foreign missions recruited them from among the minority Christian communities in the Fener and Pera in Constantinople. Fener was inhabited by Orthodox Greeks and Pera (Beyoğlu) by Latins [10], often of Italian origin. Subsequently, Western countries began to train their own drogomans since they did not trust local ones.

These drogomans acted as secretary-interpreters who translated documents as well as meetings with representatives of the Ottoman administration. They accompanied diplomats and lived in embassies or consulates. Many renowned Orientalists such as the historian Baron von Hammer, Bianchi, Jaubert, Huart, Schlechta-Wssehrd, M. Hartmann and others, at some point held the position of drogoman. They can be compared to press officers at embassies who often act as interpreters or translators.

One of the reasons why Westerners chose their drogomans from among these families was due to the fact that according to Ottoman traditions based on Islam, it was forbidden to learn European languages. Westerners were considered to be infidels. Muslims states and Christian states were not held in the same regard. European countries were called “Dar ül-cihad” (The Gate of the Holy War) “ Diyar-ı küfr” (The World of Heathenism), etc. It was not well seen if a Muslim lived for too long in such countries. Ottomans also had a superiority complex. Sultans ( padişah) and grand viziers ( sadr-ı a´zam) carried out humiliating behavior towards emissaries of Western countries. It is for all these reasons that, until the end of the 19th century, the Ottoman Empire had never opened an embassy in any Western country.

With the increase in relations between the Ottoman Empire and Western powers, there were no longer enough drogomans to fulfill demand, and so each country looked for another solution. Beginning in 1551, Venice sent young children (Giovani di lingua) to Constantinople to train them as drogmans. The Republic of Ragusa, Poland and France followed suit. In 1626, French Capuchins set up a school [11] in Constantinople to teach French, Turkish, Latin, Italian and Vulgar Greek. The school trained the first group of drogmans to serve France. In 1669, Colbert created a school for drogomans in Constantinople, the school for “Jeunes de langue” [12]. The school was free, tuition being paid by the Marseille Chamber of Commerce. Its goal was to avoid having to recruit drogomans only from local families. “Local” drogomans were subjects of the Sultan and as such their loyalty was sometimes questioned. Their imperfect knowledge of French also constituted a risk during negotiations. That is how the idea came about to recruit young children in order to teach them Oriental languages from an early age.

Young children from Western countries and from the territories of the Ottoman Empire received an education and learned Turkish, Arabic and Persian ( elsine-i selâse [13] ). After their training, they were known as “dil oğlanı” (language children).

As time went by, these students made up an integral part of diplomatic links by becoming not only translators and interpreters between the Sublime Porte and emissaries of Western powers, but also specialists in Oriental civilizations. They also replaced drogomans known as “barataires” [14].

At the beginning of the 18th century, pupils at the Ecole de Jeunes de langues had to translate Turkish, Arabic and Persian manuscripts as mandatory exercises. The goal was to enrich the Library of the King of France. This policy of translation was part of a wider movement, started under Colbert, of acquiring Oriental works in a well-planned and orderly fashion. The idea of translating manuscripts was thought up by the Count of Maurepas, State Secretary of the Navy. Most of these translations are currently kept at the National Library of France. They included stories, historical, military and diplomatic texts, as well as treaties, laws and canons.

The British also tried to train drogomans specifically for the British embassy in Constantinople. The school of Greek at Oxford was to receive young Greeks into the Anglican religion. The Patriarch of Jerusalem and the Grand Drogoman of the Sublime Porte Alexandre Mavrocordato expressed their reservations because of a possible reaction on the part of Ottoman authorities.

Through their deep knowledge of Muslim civilization and its languages, drogomans played a key role in the transfer of knowledge and ideas between the Ottoman Empire and the West, as well as in the history of the Ottoman Empire.



[1] Marghetitch, S.G. (1898). Étude sur les fonctions des Drogmans des missions diplomatiques ou consulaires en Turquie, p. 3. Constantinople.

[2] Orhonlu, Cengiz. (1993). Tercüman. İslam Ansiklopedisi. Istanbul, MEB, 176, quoted by Polatci, Osmanlı diplomasisinde oryantalist memurlar (Osmanlı belgeleriyle diloğlanları ve tercümanlar), p. 42.

[3] Balyos is a word of Italian origin. Bailo was a title once given to consuls from European states, but it was especially used for emissaries from the Republic of Venice to the Sublime Porte. The first Venetian bailo was appointed to the Ottoman Empire with the signing of the treaty of 1454. Later on, the same term was used for emissaries and ambassadors from other countries.

[4] In 1535, Francis I of France forged an alliance with Suleiman the Magnficient. That same year, France established its first embassy in Constantinople.

[5] In modern German, the word “ Dolmetscher” is used to refer to conference interpreters.

[6] Kinli. p. 83, quoted by Polatci. Osmanlı diplomasisinde oryantalist memurlar (Osmanlı belgeleriyle diloğlanları ve tercümanlar). pp. 41-42.

[7] Levantine: The group of communities which for centuries made up the Oriental Latin or Ottoman Latin nation.

[8] In the Ottoman Empire, the Reis-ül küttâb carried out the functions of the Minister of Foreign Affairs.

[9] Non-Muslim subjects of the Ottoman Sultan in Galata had their own council known as the Magnifica Comunità di Pera.

[10] The Latin families of Galata: the Navonis, the Grillos, the Olivieris, the Fornettis, etc.

[11] Ecole de Jeunes de langue des Capucins (Capuchin Youth Language School).

[12] This school was transferred to Paris and is now called INALCO (National Institute of Oriental Languages and Civilizations).

[13] The three languages.

[14] The word barataire comes from berât, meaning diploma. This berât granted them the trade and tax benefits guaranteed by capitulation to the citizens of the countries they served.



Le drogmanat dans l’Empire ottoman

Ces personnages pourraient être considérés comme les pères-fondateurs de la traduction diplomatique et de l’interprétation dans l’Empire ottoman et plus tard en Turquie


par  Elvin ABBASBEYLI —  edité 21 octobre 2015 


Dans l'Histoire, un Etat qui nouait des relations avec un autre Etat devait être assisté par des personnes maîtrisant des langues afin d'aider les diplomates dans leur mission. Il s'agit des interprètes et des traducteurs appelés « drogman » dans l'Empire ottoman. Le drogmanat est une institution assez peu connue et l'histoire de cette institution est liée au début des relations régulières que les pays occidentaux entretenaient avec l'Empire ottoman [i].

Dans les pays musulmans, les drogmans ont fait leur apparition au VIIIe siècle à l'époque des Abbasides. Ils existaient également chez les Mamelouks d'Egypte et les Seldjoukides en Anatolie. Le drogman était nommé chez les Seldjoukides par un firman. L'Empire ottoman a perpétué cette tradition [ii].

L'histoire de la traduction et de l'interprétation diplomatiques dans l'Empire ottoman est intimement liée aux drogmans. Ces personnages pourraient être considérés comme les pères-fondateurs de la traduction diplomatique et de l'interprétation dans l'Empire ottoman et plus tard en Turquie. Cette histoire commence avec les premiers contacts et les premiers traités conclus avec les puissances occidentales.

En 1454, Venise avait envoyé à Istanbul son ambassadeur nommé Balyos [iii]. Comme la République de Venise, la Pologne (1475), la Russie (1497), l'Autriche (1528), la France [iv] (1535), l'Angleterre (1583), la Hollande (1612) avaient envoyé des ambassadeurs pour nouer des relations avec l'Empire ottoman.

Mais avant de parler de ces personnages hors du commun, attardons-nous un peu sur l'origine du mot « drogman ».


L'origine du mot « drogman »

Il existe de nombreuses hypothèses quant à l'origine du mot « drogman ». Ce mot d'origine syriaque est passé en arabe (tardjumān) puis en turc (tercüman). Les versions les plus anciennes de ce mot sont tagmâna et targem. Il est passé en latin (turchimannus, dragumanus, dracmandus, turchimannus), en italien (drogmano, dragomanno, turcimanno), en français (drughement, drugement, drogman, truchement), en espagnol (turchiman, trujaman), en allemand (dragoman), en bulgare ( драгоманин ), en portugais (turgeman), en serbe (terduman, dragomani), en polonais (turdzyman), en grec byzantin (dragomanus) et en flamand (droogman).

A l'époque, ce mot était utilisé dans les langues turques comme dilmaç ou tilmaç.Dans le monde d'aujourd'hui, ce même mot est emprunté par certaines langues de l'Europe telles que l'allemand ( Tolmetsch puis Dolmetscher [v]), le russe ( толмач, mot pas très utilisé), le tchèque (tlumoč), le hongrois (tolmács), le macédonien (толкувач), le polonais (tłumacz), etc. Il est toujours en usage dans le turc d'aujourd'hui. En azerbaïdjanais, les mots tərcüməçi (traducteur / interprète) et dilmanc (interprète) sont également utilisés.

Alors que le mot « tercüman » était utilisé dans les documents ottomans pour désigner les interprètes-traducteurs des ambassades et de consulats, c'est le mot « drogman » qui était en usage dans presque toutes les langues de l'Europe [vi]. Cependant, l'orthographe et la prononciation de ce mot pouvaient changer d'une à langue l'autre. Ci-dessus, nous avons vu les exemples dans d'autres langues.


Les Drogmans

La Sublime Porte et les missions diplomatiques de l'Occident présentes dans l'Empire ottoman avaient besoin de personnes maîtrisant aussi bien des langues occidentales et orientales que les différences culturelles et les codes de comportement des Ottomans et des Occidentaux. En Europe, ces personnes étaient connues sous le nom de « drogman ». La tâche drogmanale englobait de nombreuses missions : traduction, interprétation politique ou commerciale entre la Sublime Porte et les ambassadeurs et les consuls des puissances occidentales. Ces véritables dynasties drogmanales établies dans le Levant, de souche « nationale » ou levantine [vii] représentaient « la latinité ottomane ». Depuis, les drogmans étaient présents dans l'Empire ottoman. Ils ont mené leur activité jusqu'à la finde l'Empire. Il existait dans l'Empire ottoman deux grandes catégories de drogmans :

1. Drogmans du Divan Impérial du Sultan (Dîvân-ı Hümâyûn tercümanlar ı )

Les Drogmans du Divan Impérial du Sultan (Dîvân-ı Hümâyûn tercümanlar ı ) étaient des fonctionnaires de l'Empire ottoman et étaient également connus comme les Grands Drogmans en Occident. La position qu'ils occupaient était très élevée mais sans oublier les risques qu'ils couraient. Avant l'époque des Tanzimat [viii], ils occupaient, de par leur importance, la deuxième place après celle de Reis-ül küttâb [ix].

Le Grand Drogman ( Baştercüman) ou le Grand Drogman de la Sublime Porte (Bâb-ı âli baştercümanı) était une sorte d'Interprète-Traducteur en chef de l'équipe de traducteurs et d'interprètes. Nous pouvons les comparer avec les traducteurs et interprètes qui travaillent pour les présidents et les ministères dans le monde actuel.

Le Grand Drogman avait les fonctions suivantes :

  • l'interprétation des entretiens du Grand Vizir avec les envoyés étrangers.
  • la traduction des lettres des missions étrangères envoyées au Sultan et au Grand Vizir lors des réceptions.
  • la participation aux réunions du Grand Vizir avec les envoyés étrangers et la préparation du compte-rendu de ces réunions.
  • la participation aux délégations ottomanes envoyées à l'étranger.
  • l'interprétation lors des négociations bilatérales
  • la rédaction de toute sorte de documents envoyés aux puissances occidentales.

Au début, les Grands Drogmans n'étaient pas autorisés à participer aux négociations. Mais cette pratique a changé à partir du XVIIIe siècle. Toutes les activités diplomatiques de l'Empire ottoman s'étaient ainsi concentrées dans les mains de ces Grands Drogmans. Ils étaient ainsi les fonctionnaires les plus importants de la diplomatie de l'Empire ottoman.

En 1502, Ali Bey a été le premier Grand Drogman de l'Empire ottoman. De 1502 à 1661, les Grands Drogmans étaient choisis parmi les communautés allemande, hongroise, italienne, etc. En 1661, avec la nomination de Panayotis Nicousios au poste du Grand Drogman ce sont les Grecs qui commencent à occuper ce poste prestigieux et ce jusqu'à la Révolution grecque de 1821. Ainsi, les membres de la communauté chrétienne connue comme la Magnifica Comunità di Pera et Galata [x] ont partagé jusqu'à la moitié du 17ème siècle et avec les grecs-orthodoxes du Phanar les fonctions de Grand Drogman de la Sublime Porte et de Grand Drogman de la Flotte. Parmi les grandes dynasties appartenant à cette communauté nous pouvons citer les Pisani, les Navoni, les Timoni, les Testa, les Fonton, etc.


2. Drogmans des missions étrangères (ambassades, consulats)

Les puissances occidentales qui envoyaient des missions dans l'Empire ottoman avaient besoin de personnes parlant aussi bien leur langue que celle utilisée dans l'administration de l'Empire ottoman. Au début, les missions étrangères les recrutaient parmi les communautés minoritaires chrétiennes des quartiers du Phanar et de Péra à Constantinople. Les habitants du Phanar étaient des Grecs orthodoxes et ceux du quartier de Péra (Beyoğlu) étaient des Latins [xi], souvent d'origine italienne. Ensuite, les pays occidentaux ont commencé à former leurs propres drogmans car ils ne faisaient pas confiance aux drogmans locaux.

Ces drogmans jouaient le rôle des secrétaires-interprètes qui traduisaient les documents et les réunions avec les représentants de l'administration ottomane. Ils accompagnaient les diplomates et résidaient auprès de l'ambassade ou dans les consulats. Beaucoup d'orientalistes de renom tels que l'historien baron de Hammer, Bianchi, Jaubert, Huart, Schlechta-Wssehrd, M. Hartmann et autres, à un moment donné de leur carrière, ont occupé ces postes de drogmans. Nous pouvons les comparer à des attachés de presse des ambassades qui assurent souvent le rôle d'interprète ou de traducteur.

Une des raisons pour lesquelles les Occidentaux choisissaient leur drogmans parmi ces familles était due au fait que selon les traditions ottomanes ayant pour source l'Islam, il était interdit d'apprendre les langues des Européens. Les occidentaux étaient considérés comme des mécréants. Les Etats musulmans et les Etats chrétiens n'étaient pas au même pied d'égalité. Les pays européens étaient appelés « Dar ül-cihad » (La porte de la Guerre sainte) « Diyar-ı küfr » (Le monde de la mécréance), etc. Il n'était même pas vu du bon œil si un Musulman résidait trop longtemps dans ces pays. Sans oublier le complexe de supériorité des Ottomans. Les sultans ( padişah) et les grands vizirs ( sadr-ı a´zam) avaient un comportement humiliant à l'égard des envoyés des pays occidentaux. C'est pour toutes ces raisons que, jusqu'à la fin du XIXe siècle, l'Empire ottoman n'a jamais ouvert d'ambassade dans les pays occidentaux.

Avec l'accroissement des relations entre l'Empire ottoman et les puissances occidentales, les drogmans ne suffisaient plus à répondre aux besoins. Ainsi chaque pays a décidé de trouver d'autres solutions. Depuis 1551, Venise envoyait étudier à Constantinople de jeunes enfants ( Giovani di lingua) pour devenir drogman. La République de Raguse, la Pologne et la France ont également poursuivi cette initiative. En 1626, les Capucins français créent à Constantinople une école [xii] qui enseigne le français, le turc, le latin, l'italien et le grec vulgaire. Cette école a constitué le premier noyau de drogmans au service de la France. En 1669, Colbert a créé à Constantinople une école de drogmans, l'école des « Jeunes de langue » [xiii]. Cette école était gratuite, la Chambre de Commerce de Marseille prenait à sa charge les frais de cette école. Le but était d'éviter de recruter des drogmans uniquement parmi les familles locales. Les drogmans « locaux » étant sujets du Grand Seigneur, leur loyauté était parfois sujette à caution et la connaissance incertaine du français constituait également un risque pour les négociations. C'est pour cela que l'idée est venue de recruter de jeunes enfants pour leur enseigner très tôt les langues orientales.

De jeunes enfants venus des pays occidentaux et des territoires de l'Empire ottoman recevaient leur éducation et apprenaient le turc, l'arabe et le persan ( elsine-i selâse [xiv]). Après leur formation, ils étaient reconnus comme « dil oğlanı » (Garçons de langue). Avec le temps, ces étudiants faisaient partie intégrante des liens diplomatiques en devenant non seulement des traducteurs et interprètes entre la Sublime Porte et les envoyés des puissances occidentales, mais également des spécialistes des civilisations orientales. Ils remplaçaient également les drogmans dits « barataires » [xv].

Au début du XVIIIe siècle, les élèves de l'Ecole des Jeunes de langues devaient réaliser les traductions de manuscrits turcs, arabes et persans comme des exercices imposés. Le but était d'enrichir la Bibliothèque du Roi de France. Cette politique de traduction s'inscrit dans un mouvement général, initié sous Colbert, d'une politique d'acquisition des ouvrages orientaux, réfléchie et ordonnée. L'idée appartenait au compte de Maurepas, secrétaire d'Etat à la marine d'avoir la traduction des manuscrits. La plupart des traductions sont conservées actuellement à la Bibliothèque nationale de France. Ces traductions concernaient aussi bien les contes, les textes historiques, militaires, diplomatiques que les traités, les lois et canons.

Les Anglais ont également tenté de préparer des drogmans dévoués pour l'ambassade britannique de Constantinople. Le collège Grec d'Oxford devait recevoir de jeunes Grecs dans la religion anglicane. Le patriarche de Jérusalem et le grand drogman de la Sublime Porte Alexandre Mavrocordato ont mis des réserves à cause d'une éventuelle réaction des autorités ottomanes.

Par leurs connaissances approfondies de la civilisation musulmane et de ses langues, les drogmans ont joué un rôle clef dans la transmission des connaissances et des idées entre l'Empire ottoman et l'Occident et ont occupé une place importante dans l'histoire de l'Empire ottoman.


Elvin Abbasbeyli est Doctorant à l'Université de Strasbourg. Thèse: "Les Drogmans comme traducteurs de traités internationaux. Les aspects linguistiques, culturels, historiques et politiques".



[i]MARGHETITCH, S. G., Étude sur les fonctions des Drogmans des missions diplomatiques ou consulaires en Turquie (Constantinople, 1898). p. 3

[ii]ORHONLU, Cengiz. 'Tercüman', İslam Ansiklopedisi (İstanbul: MEB, 1993), 175., p. 176, cité par POLATCI, Osmanlı diplomasisinde oryantalist memurlar (Osmanlı belgeleriyle diloğlanları ve tercümanlar). p. 42

[iii] Balyos est un mot d'origine italienne. Bailo était un titre donné autrefois aux consuls des Etats européens, mais il est surtout utilisé pour les envoyés de la République de Venise auprès de la Sublime Porte. Le premier bailo de Venise a été nommé auprès de l'Empire ottoman avec la signature du traité de 1454. Plus tard, ce terme désignait également les envoyés et les ambassadeurs des autres pays.

[iv] En 1535, François 1 a conclu une alliance avec Soliman le Magnifique. La même année, la première ambassade de France s'est installée à Constantinople.

[v] En allemand d'aujourd'hui, le mot « Dolmetscher » est utilisé pour parler des interprètes de conférence.

[vi]KINLI. p. 83, cité par POLATCI, Osmanlı diplomasisinde oryantalist memurlar (Osmanlı belgeleriyle diloğlanları ve tercümanlar). p. 41-42

[vii] Levantin : L'ensemble des communautés ayant constitué pendant des siècles la nation latine d'Orient ou latine ottomane.

[viii] L'époque des Tanzimat qui signifie "réorganisation" en turc ottoman était une période de dans l'Empire ottoman entre 1839 et 1876.

[ix] Dans l'Empire ottoman, Reis-ül küttâb assurait les fonctions du Ministre des affaires étrangères.

[x] Les sujets non musulmans du sultan ottoman à Galata étaient encadrés par un conseil connu sous le nom de Magnifica Comunità di Pera.

[xi] Les familles latines de Galata : les Navoni, les Grillo, les Olivieri, les Fornetti, etc.

[xii] Ecole des Jeunes de langue des Capucins.

[xiii] Cette école fut transférée à Paris et s'appelle aujourd'hui l'INALCO (Institut National des Langues et Civilisations Orientales.

[xiv] Les trois langues.

[xv] Le mot barataire vient de berât, ou brevet. Ce berât leur accorde les privilèges commerciaux et fiscaux garantis par les Capitulations aux ressortissants du pays qu'ils servent.



دور الترجمان في الإمبراطورية العثمانية

يمكن اعتبار التراجمة الآباء المؤسسين للترجمة الدبلوماسية التحريرية والشفوية في الإمبراطورية العثمانية وفي تركيا لاحقًا.


by  Elvin ABBASBEYLI published 29 April 2020 

ترجمة مارينا خليل نقلاً عن النص الفرنسي     

راجعته مها المتولي

تاريخيًا، كانت الدول الراغبة في إقامة علاقات مع دول أخرى تحتاج إلى أشخاص يتقنون اللغات لمساعدة الدبلوماسيين في أداء مهامهم. وكان يُطلق على المترجم الشفوي والتحريري اسم "الترجمان" في الإمبراطورية العثمانية. وكانت الترجمة مؤسسة مغمورة، ويرتبط تاريخها ببداية العلاقات المنتظمة بين البلدان الغربية والإمبراطورية العثمانية. [1]   

وفي البلدان الإسلامية، برز التراجمة بدايةً في القرن الثامن خلال العصر العباسي. وكان لهم وجود أيضًا عند المماليك في مصر والسلاجقة في الأناضول. وخلال عهد السلاجقة، كان الترجمان يُعيّن بموجب فرمان. وبقي هذا التقليد قائمًا في الإمبراطورية العثمانية. [2]

ويرتبط تاريخ الترجمة الدبلوماسية التحريرية والشفوية ارتباطًا وثيقًا بالتراجمة. ويمكن اعتبارهم الآباء المؤسسين للترجمة الدبلوماسية التحريرية والشفوية في الإمبراطورية العثمانية وفي تركيا لاحقًا. وقد بدأ ذلك التاريخ مع الاحتكاكات الأولى والمعاهدات الأولى الموقعة مع القوى الغربية.

وفي عام 1454، أرسلت البندقية سفيرًا لها إلى اسطنبول، وكان يُطلق عليه لقب باليوس ( Balyos) [3] وعلى غرار جمهورية البندقية، أرسلت بولندا (1475) وروسيا (1497) والنمسا (1528) وفرنسا (1535) [4] وإنكلترا (1583) وهولندا (1612) سفراء أيضًا لإرساء علاقات مع الإمبراطورية العثمانية.

ولكن قبل التطرق إلى هؤلاء الأفراد الاستثنائيين، لنتعمّق في أصل كلمة "ترجمان".

ما أصل كلمة "ترجمان"؟

تبرز عدة نظريات فيما يتعلق بأصل كلمة "ترجمان". فهذه الكلمة السريانية الأصل دخلت اللغة العربية أولاً (ترجمان) ثم اللغة التركية ( tercüma n ). وأقدمُ صيغتين لهذه الكلمة هما  tagmâna و targem . وقد شقّت طريقها إلى اللغة اللاتينية ( turchimannus, dragumanus, dracmandus, turchimannus) والإيطالية ( drogmano, dragomanno, turcimanno) والفرنسية ( drughement, drugement, drogman, truchement) والإسبانية ( truchiman, trujaman) والألمانية ( dragoman) والبلغارية ( драгоманин) والبرتغالية ( turgeman) والصربية ( terduman, dragomani) والبولندية ( turdzyman) واليونانية البيزنطية ( dragomanus) والفلمنكية ( droogman).

وفي الماضي، كانت تلك الكلمة تُستعمل بصيغتين مختلفتين في اللغات التركية، وهما  dilmaç  و tilmaç ونجد هذه الكلمة اليوم في بعض اللغات الأوروبية كالألمانية ( Tolmetsch ثم  Dolmetscher [5] والروسية ( толмач مع أنها قلّما تُستعمل اليوم )، والتشيكية  ( tlumoč )، والهنغارية ( tolmács)، والمقدونية ( толкувач)، والبولندية ( tłumacz)، إلخ. ولا تزال تُستعمل في تركيا اليوم. وفي أذربيجان، تُستعمل أيضًا كلمتا  tərcüməçi (مترجم تحريري/مترجم شفوي) و  dilmanc(مترجم شفوي).

ومع أنّ كلمة "  tercüman "استُخدمت في المستندات العثمانية للإشارة إلى المترجمين الشفويين والتحريريين في السفارات والقنصليات، فإنّ كلمة "  dragoman" هي التي كانت شائعة في معظم اللغات الأوروبية. [6]  غير أن تهجئتها ولفظها تفاوتا من لغة إلى أخرى، كما يظهر في الأمثلة السابقة.

التراجمة

احتاج الباب العالي والبعثات الدبلوماسية الغربية في الإمبراطورية العثمانية إلى أشخاص يتقنون اللغات الغربية والشرقية على السواء ويلمّون أيضًا بالاختلافات الثقافية وقواعد سلوك العثمانيين والغربيين. وفي أوروبا، كان هؤلاء الأشخاص معروفين باسم "التراجمة". وكان عمل التراجمة يشمل عدة مهام كالترجمة التحريرية والترجمة الشفوية في المجالين السياسي والتجاري بين الباب العالي وسفراء وقناصل القوى الأوروبية. وكانت هذه السلالات من التراجمة المستقرين في المشرق والمتحدرين من جذور "وطنية" أو مشرقية< [7] تشكّل ما يُسمّى بـ"اللاتينيين العثمانيين". وقد أصبحوا موجودين في الإمبراطورية العثمانية منذ ذلك الحين، واستمروا في الاضطلاع بمهامهم حتى نهاية الإمبراطورية. وضمّت الإمبراطورية العثمانية فئتين من التراجمة:

  • تراجمة ديوان السلطان الملكي ( Dîvân-ı Hümâyûn tercümanları )
  • تراجمة البعثات الأجنبية (السفارات والقنصليات)

كان تراجمة ديوان السلطان الملكي (Dîvân-ı Hümâyûn tercümanları موظفين في الإمبراطورية العثمانية، وكانوا يُعرفون أيضًا باسم كبار التراجمة في الغرب. وقد شغلوا مناصب عالية جدًا، رغم اقترانها بمخاطر كبيرة. وقبل حقبة التنظيمات [8] ، كانوا يشغلون ثاني أهم منصب بعد منصب رئيس الكتّاب ( Reis-ül küttâb) [9]

وكان كبير التراجمة ( Baştercüman أو كبير تراجمة الباب العالي ( Bâb-ı âli baştercümanı رئيس المترجمين الشفويين والتحريريين ويشرف على فريق من المترجمين التحريريين والشفويين. ويمكن مقارنتهم بالمترجمين التحريريين والشفويين الذين يعملون لدى الرؤساء والوزارات في العالم الحديث.

وكان عمل كبير التراجمة يشمل:

  • الترجمة الشفوية لاجتماعات الصدر الأعظم مع المبعوثين الأجانب.
  • ترجمة رسائل البعثات الأجنبية إلى السلطان والصدر الأعظم خلال حفلات الاستقبال.
  • المشاركة في اجتماعات الصدر الأعظم مع المبعوثين الأجانب وصياغة ملخصات تلك الاجتماعات.
  • المشاركة في الوفود العثمانية المرسلة إلى الخارج.
  • الترجمة الشفوية خلال المفاوضات الثنائية.
  • صياغة أيّ مراسلات موجهة إلى القوى الغربية.

في البداية، لم يكن يُسمح لكبار التراجمة بالمشاركة في المفاوضات، لكن هذه الممارسة تغيّرت في مطلع القرن الثامن عشر. وباتت جميع الأنشطة الدبلوماسية في الإمبراطورية العثمانية محصورة بين أيدي كبار التراجمة. وبذلك أصبحوا أهم الموظفين في السلك الدبلوماسي في الإمبراطورية العثمانية.

وفي عام 1502، أصبح علي بك أول كبار التراجمة في الإمبراطورية العثمانية. وبين عامَي 1502 و1661، كان يجري اختيار كبار التراجمة من المجتمعات الألمانية والهنغارية والإيطالية وغيرها. وفي عام 1661، مع تعيين بانايوتيس نيكوسيوس في منصب كبير التراجمة، بدأ اليونانيون يشغلون هذا المنصب المرموق وظلّوا يشغلونه حتى الثورة اليونانية في عام 1821. وقد تَشارَك المسيحيون من طائفة  Magnifica Comunità di Pera et Galata [10] أدوار كبير ترجمان الباب العالي وكبير ترجمان الأسطول مع المسيحيين من طائفة الروم الأرثوذكس من فنربخشة، وذلك حتى منتصف القرن السابع عشر. ومن أهم سلالات تلك الطائفة عائلات بيساني، ونافوني، وتيموني، وتيستا، وفونتون، وغيرها.

احتاجت القوى الغربية التي كانت ترسل بعثات إلى الإمبراطورية العثمانية إلى أشخاص يتكلمون لغتها واللغة التي تستخدمها السلطات العثمانية. وفي البداية، كانت البعثات الأجنبية توظّف تراجمة من الأقليات المسيحية في فنربخشة وبيرا في القسطنطينية. وكان سكان فنربخشة من الروم الأرثوذكس وسكان بيرا ( Beyoğlu ) من اللاتينيين [11] المتحدرين بمعظمهم من أصول إيطالية. ولاحقًا، بدأت البلدان الغربية تدرّب تراجمتها الخاصين لأنها لم تكن تثق بالتراجمة المحليين.

وكان هؤلاء التراجمة بمثابة أمناء سر ومترجمين شفويين يعملون على ترجمة وثائق واجتماعات مع ممثلي الإدارة العثمانية، وكانوا يرافقون الدبلوماسيين ويقيمون في السفارات أو القنصليات. والكثير من المستشرقين المشهورين أمثال المؤرخ بارون فون هامر، وبيانكي، وجوبير، وهيوارت، وشليختا فزيهرد، وم. هارتمان، وغيرهم، شغلوا منصب ترجمان في مرحلة ما من مسيرتهم المهنية. ويمكن مقارنتهم بالملحقين الصحافيين في السفارات الذين غالبًا ما يؤدون أيضًا دور مترجم شفوي أو مترجم تحريري.

وأحد الأسباب التي دفعت الغربيين إلى اختيار تراجمتهم من بين تلك العائلات هو أنه وفقًا للتقاليد العثمانية المستمدة من الإسلام، كان يُحظّر تعلّم اللغات الأوروبية، وكان الغربيون يُعتبرون كفّارًا. ولم تكن الدول الإسلامية والدول المسيحية على قدم المساواة. فكانت البلدان الأوروبية تسمّى "  Dar ül-cihad (دار الجهاد)  و"  Diyar-ı küfr (ديار الكفر)، إلخ. ولم يكن يُنظر بعين الرضى إلى المسلمين الذين يقيمون فترة طويلة في تلك البلدان، ناهيك عن عقدة الفوقية التي كان يتّصف بها العثمانيون. فكان السلاطنة ( padişah والصدر الأعظم ( sadr-ı a´zam) يعاملون مبعوثي البلدان الغربية معاملة مذلّة. ولهذه الأسباب، لم تفتح الإمبراطورية العثمانية سفارات لها في أي بلد غربي قبل نهاية القرن التاسع عشر.

ومع تنامي العلاقات بين الإمبراطورية العثمانية والقوى الغربية، لم يعد عدد التراجمة كافيًا لتلبية الطلب، فأخذ كل بلد يبحث عن حلول أخرى. وبدءًا من عام 1551، راحت البندقية ترسل الأطفال ( Giovani di lingua) إلى القسطنطينية لتدريبهم كي يصبحوا تراجمة. وحذت جمهورية راغوزا وبولندا وفرنسا حذوها. وفي عام 1626، أنشأ الرهبان الكبوشيون الفرنسيون مدرسة [12] في القسطنطينية لتعليم اللغات الفرنسية والتركية واللاتينية والإيطالية واليونانية العامية. ودرّبت هذه المدرسة المجموعة الأولى من التراجمة لخدمة فرنسا. وفي عام 1669، أنشأ كولبير مدرسة للتراجمة في القسطنطينية، وهي مدرسة "  Jeunes de langue" [13] وكانت تلك المدرسة مجانية، لأن غرفة التجارة في مرسيليا كانت تتكفّل بدفع الرسوم الدراسية. وكان هدفها تجنّب توظيف تراجمة من العائلات المحلية حصرًا. فالتراجمة "المحليون" كانوا من رعايا السلطان، لذلك كان يُشكّك أحيانًا في ولائهم. وكان عدم إلمامهم الكافي باللغة الفرنسية يشكل خطرًا خلال المفاوضات. من هنا نشأت فكرة تطويع الأطفال لتعليمهم اللغات الشرقية منذ نعومة أظافرهم.

وكان الأطفال القادمون من البلدان الغربية ومن أراضي الإمبراطورية العثمانية يحصّلون العلم ويدرسون اللغات التركية والعربية والفارسية ( elsine-i selâse) [14] . وبعد تدريبهم، كانوا يُعرفون باسم " dil oğlanı" (صبية اللغات). ومع مرور الوقت، بات هؤلاء الطلاب جزءًا لا يتجزأ من الروابط الدبلوماسية، فلم يصبحوا فقط مترجمين تحريريين وشفويين بين الباب العالي ومبعوثي القوى الغربية، إنما كانوا أيضًا خبراء في الحضارات الشرقية. وحلّوا كذلك مكان التراجمة المعروفين باسم "barataires". [15]

وفي مطلع القرن الثامن عشر، كان يتعيّن على الطلاب في مدرسة  Jeunes de langue s ترجمة مخطوطات تركية وعربية وفارسية في إطار تمارينهم الإلزامية. وكان الهدف من ذلك إغناء مكتبة ملك فرنسا. وقد اندرجت سياسة الترجمة هذه في إطار حركة أوسع بدأت في عهد كولبير، وكانت ترمي إلى حيازة المؤلفات الشرقية بطريقة مدروسة ومنهجية. وتعود فكرة ترجمة المخطوطات إلى كونت موريباس، وزير الشؤون البحرية. ولا تزال معظم هذه المخطوطات المترجمة محفوظة في المكتبة الوطنية الفرنسية، وهي تشمل قصصًا ونصوصًا تاريخية وعسكرية ودبلوماسية، إضافة إلى المعاهدات والقوانين والشرائع.

وحاول الإنكليز أيضًا تدريب التراجمة خصيصًا من أجل السفارة البريطانية في القسطنطينية. وكان يُفترض بمعهد اليونانية في أكسفورد أن يستقبل اليونانيين الشبان في الكنيسة الأنجليكانية، غير أنّ بطريرك القدس وكبير تراجمة الباب العالي ألكساندر مافروكورتادو عبّرا عن تحفظهما خشيةً من ردود فعل السلطات العثمانية.

لقد أدى التراجمة دورًا أساسيًا في نقل المعرفة والأفكار بين الإمبراطورية العثمانية والغرب بفضل معرفتهم العميقة بالحضارة الإسلامية ولغاتها، واحتلّوا مكانة بارزة في تاريخ الإمبراطورية العثمانية.

 

ترجمة مارينا خليل نقلاً عن النص الفرنسي     

راجعته مها المتولي

[1] Marghetitch, S.G. (1898). Étude sur les fonctions des Drogmans des missions diplomatiques ou consulaires en Turquie, p. 3. Constantinople.

[2] Orhonlu, Cengiz. (1993). Tercüman.  İslam Ansiklopedisi. Istanbul, MEB, 176, quoted by Polatci, Osmanlı diplomasisinde oryantalist memurlar (Osmanlı belgeleriyle diloğlanları ve tercümanlar), p. 42.

[3]  Balyos كلمة إيطالية الأصل. وكان لقب Bailo يُطلق على القناصل من الدول الأوروبية، لكنه كان يُطلق بالأخص على المبعوثين من جمهورية البندقية إلى الباب العالي. وقد عُيّن أول bailo بندقيّ في الإمبراطورية العثمانية مع توقيع معاهدة 1454. ولاحقًا، استُخدم اللقب نفسه للإشارة إلى مبعوثي وسفراء البلدان الأخرى.

[4]  عام 1535، أقام ملك فرنسا فرانسوا الأول تحالفًا مع سليمان القانوني. وفي تلك السنة، أنشأت فرنسا أول سفارة لها في القسطنطينية.

[5]  في اللغة الألمانية المعاصرة، تُستعمل كلمة "  Dolmetscher " للإشارة إلى مترجمي المؤتمرات الفوربين .

[6] Kinli. p. 83, quoted by Polatci.  Osmanlı diplomasisinde oryantalist memurlar (Osmanlı belgeleriyle diloğlanları ve tercümanlar). pp. 41-42.

[7]  المشرقيون: مجموع المجتمعات التي شكلت طوال قرون أمّة اللاتينيين الشرقيين أو اللاتينيين العثمانيين.

[8] امتدت حقبة التنظيمات، التي تعني "إعادة التنظيم" باللغة التركية العثمانية، من عام 1839 إلى عام 1876.

[9 في الإمبراطورية العثمانية، كان رئيس الكتّاب يضطلع بدور وزير خارجية.

[10]  كان للرعايا غير المسلمين لدى السلطان العثماني في غلاطة مجلسهم الخاص المعروف باسم  Magnifica Comunità di Pera.

[11] عائلات غلاطة اللاتينية: نافوني وغريلو وأوليفييري وفورنيتي إلخ.

[12] Ecole des Jeunes de langue des Capucins (مدرسة فتية اللغات التابعة للرهبان الكبوشيين).

[13] نُقلت هذه المدرسة إلى باريس وتُدعى اليوم INALCO (المعهد الوطني للغات والحضارات الشرقية).

[14] اللغات الثلاث.

[15]  كلمة barataire مشتقة من  berât، أي شهادة. وهذه الشهادة تمنحهم الامتيازات التجارية والضريبية التيم يضمنها استسلامهم لمواطني البلدان التي يخدمونها.

 



Osmanlı İmperiyasında tərcümanlıq

Bu şəxslər Osmanlı İmperiyasında və daha sonra da Türkiyədə diplomatik və şifahi tərcümənin yaradıcı ataları hesab edilə bilər.


by Elvin ABBASBEYLI —  translated by Elvin ABBASBEYLI —  published  22 May 2015 


Tarix boyu başqa bir dövlətlə əlaqə quran dövlətin diplomatlarına həyata keçirdikləri missiyalarında yardım etmək üçün xarici dillərə bələd olan şəxslərin köməyinə ehtiyac vardı. Söhbət Osmanlı İmperiyasında « tərcüman » adlanan şifahi və yazılı tərcüməçilərdən gedir. Tərcümanlıq az tanınan qurumdur və onun tarixi Qərb dövlətlərinin Osmanlı İmperiyası ilə saxladığı daimi əlaqələrin başlaması ilə bağlıdır [i].

Müsəlman ölkələrində tərcümanlar VIII-ci əsrdə Abbasilər dövründə ortaya çıxmışdır. Onlar həmçinin Misir Məmlükləri və Anadolu Səlcuqları zamanı da mövcud olub. Səlcuqlar dövründə tərcüman fərman ilə təyin edilirdi. Osmanlı İmperiyası bu ənənəni davam etdirdi [ii].

Osmanlı İmperiyasında diplomatiya sahəsində yazılı və şifahi tərcümənin tarixi tərcümanlarla sıx bağlıdır. Bu şəxslər Osmanlı İmperiyasında və daha sonra da Türkiyədə diplomatik və şifahi tərcümənin yaradıcı ataları hesab edilə bilər. Bu tarix Qərbin güclü dövlətləri ilə ilk təmaslar və imzalanmış birinci müqavilələrlə başlayır.

1454-cü ildə Venetsiya Balyos adlanan səfirini İstanbula göndərmişdi [iii]. Venetsiya Respublikası kimi Polşa (1475), Rusiya (1497), Avstriya (1528), Fransa [iv] (1535), İngiltərə (1583), Hollandiya (1612) Osmanlı İmperiyası ilə əlaqə qurmaq üçün səfir göndərmişdi.

Lakin bu qeyri-adi şəxsiyyətlərdən bəhs etmədən öncə "tərcüman" sözünün etimologiyasına göz gəzdirək.

"Tərcüman" sözünün mənbəyi

"Tərcüman" sözünün haradan gəlməsi ilə bağlı bir çox fərziyyə irəli sürülür. Suryani mənşəli olan bu söz ərəbcəyə (tardjumān) sonra isə tükrcəyə (tercüman) keçmişdir. Bu sözün ən qədim versiyaları tagmânatargem-dir. O, latıncaya (turchimannus, dragumanus, dracmandus, turchimannus), italyancaya (drogmano, dragomanno, turcimanno), fransızcaya (drughement, drugement, drogman, truchement), ispancaya (turchiman, trujaman), almacaya (dragoman), bolqarcaya (драгоманин), portuqalcaya(turgeman), serbcəyə (terduman, dragomani), polyakcaya (turdzyman), bizans yunancasına (dragomanus) və flamandcaya(droogman) keçmişdir.

O zamanlar bu söz türk dillərində dilmaç və ya tilmaç kimi istifadə olunurdu. Hal-hazırda bu söz alman (Tolmetsch sonra Dolmetscher [v]), rus (толмач, nadir şəkildə işlədilən söz), çex (tlumoč), macar (tolmács), makedon (толкувач), polyak (tłumacz) və. s.kimi bəzi Avropa dilləri tərəfindən alınmışdır. Günümüzün türkcəsində də istifadə edilməkdədir. Azərbaycan dilində tərcüməçidilmanc sözləri də istifadə edilir.

Osmanlı sənədlərində səfirlik və konsulluqların şifahi və yazılı tərcüməçilərdən bəhs edərkən "tərcüman" sözü istifadə edildiyi halda bütün Avropa dillərində demək olar ki, "drogman" sözü yayılmışdı [vi]. Amma bu sözün orfoqrafiyası və tələffüzü bir dildən başqa dilə dəyişirdi. Yuxarıda digər dillərdən misalları gördük.

Tərcümanlar

Bâb-ı Âlinin və Qərbin Osmanlı İmperiyasındakı diplomatik missiyalarının həm qərb və şərq dillərinə həm də Osmanlıların və Qərbli insanların mədəniyyət fərqlərinə və davranış qaydalarına bələd olan şəxslərə ehtiyacı vardı. Bu şəxslər Avropada "droqman" kimi tanınırdı. Tərcümanların yerinə yetirdiyi çoxsaylı vəzifələrə Bâb-ı Âli və Qərb dövlətlərinin səfirləri və konsulları arasında siyasi və ya ticari sahədə yazılı və şifahi tərcümə daxil idi. Məşriqdə məskunlaşmış və "milli" və ya levantin [vii] mənşəli olan bu tərcüman sülalələri "osmanlı latınlığını" təmsil edirdi. O zamandan etibarən Osmanlı imperiyasında mövcud olan tərcümanlar bu imperiyanın çöküşünə qədər öz fəaliyyətlərini davam etdirdilər. Osmanlı İmperiyasında tərcümanların iki böyük kateqoriyası mövcud idi:

1. Sultan Divanının tərcümanları (Dîvân-ı Hümâyûn tercümanları)

Sultan Divanının tərcümanları (Dîvân-ı Hümâyûn tercümanları) Osmanlı İmperiyasının məmuru idi və eyni zamanda Qərbdə Baş Tərcümanlar kimi də tanınırdılar. Tutduqları yüksək vəzifədə risklər də mövcud idi. Tənzimatdan [viii] öncə əhəmiyyətlərinə görə Reis-ül küttâb [ix] dan sonra ikinci yeri tuturlardı.

Baş Tərcüman (Baştercüman) və ya Bâb-ı Âlinin Baş Tərcümanı (Bâb-ı âli baştercümanı) yazılı və şifahi tərcüməçilərdən ibarət qrupun Baş Tərcüməçisi rolunu oynayırdı. Onları müasir dövrümüzdə prezidentlər və nazirlər üçün çalışan yazılı və şifahi tərcüməçilərlə müqayisə edə bilərik.

Baş Tərcümanın aşağıdakı vəzifələri var idi:

  • Sədrəzəmin xarici nümayəndələrlə görüşlərinin şifahi tərcüməsi.
  • Sultan və Sədrəzəmə xarici missiyalar tərəfindən ünvanlanmış məktubların görüşlər zamanı tərcüməsi.
  • Sədrəzəmin xarici nümayəndələrlə baş tutan iclaslarında iştirak və bu toplantıların hesabatının hazırlanması.
  • Xaricə göndərilən osmanlı nümayəndə heyətlərində iştirak.
  • İkitərəfli danışıqlar zamanı şifahi tərcümə.
  • Qərb dövlətlərinə göndərilmiş hər növ sənədin hazırlanması.

İlk dövrlərdə Baş Tərcümanlara danışıqlarda iştirak etməyə icazə verilmirdi. Lakin bu praktika XVIII-ci əsrdə dəyişdi. Osmanlı İmperiyasının bütün diplomatik fəaliyyətləri beləcə Baş Tərcümanların əlində cəmləşmişdi. Onlar Osmanlı İmperiyasının diplomatiyasının ən vacib məmurlarına çevrilmişdi.

1502-ci ildə Əli bəy Osmanlı İmperiyasının ilk Baş Tərcümanı oldu. 1502-1661-ci illərdə Baş Tərcümanlar alman, macar, italyan və. s, icmalardan seçilirdi. 1661-ci ildə Panayotis Nikusiosun Baş Tərcüman təyin edilməsi ilə yunanlar bu prestijli vəzifəni 1821-ci il Yunan inqilabına qədər tutdular. Beləcə, la Magnifica Comunità di Pera et Galata [x] kimi tanınan xristian icmasının üzvləri XVII-ci əsrin ikinci yarısına qədər Fənərin ortodoks yunanları ilə Osmanlı İmperiyasının Baş Tərcümanı və Donanmanın Baş Tərcümanı vəzifələrini bölüşdülər. Bu icmaya aid olan böyük sülalələrə Pisaniləri, Navoniləri, Timoniləri, Testaları, Fontonları və digərlərini misal çəkmək olar.

2. Xarici missiyaların tərcümanları (səfirliklər, konsulluqlar)

Osmanlı İmperiyasına missiyalar göndərən Qərb dövlətlərinin həm onların həm də Osmanlı administrasiyasında istifadə edilən dilini bilən şəxslərə ehtiyacı vardı. İlk dövrlərdə xarici missiyalar bu şəxsləri Konstantinopolun Fənər və Qalata məhəllələrindəki xristian icmalardan seçirdi. Fənərin əhalisi ortodoks yunanlar və Peranın (Beyoğlu) əhalisi isə çox vaxt italyan mənşəli Latınlardan [xi] ibarət idi. Sonradan Qərb ölkələri yerli tərcümanlara inam bəsləmədikləri üçün öz tərcümanlarını yetişdirməyə başladılar.

Bu tərcümanlar katib-tərcüməçi rolunu oynayır və osmanlı administrasiyasının nümayəndələri ilə görüşləri və orada istifadə edilən sənədləri tərcümə edirlərdi. Onlar diplomatları müşayiət edir, səfirlik və ya konsulluqlarda yaşayırdılar. Tarixçi Baron dö Hammer, Bianchi, Jaubert, Huart, Schlechta-Wssehrd, M. Hartmann və digərləri kimi bir çox böyük şərqşünas karyeralarında tərcüman vəzifəsini tutmuşdur. Biz onları çox vaxt səfirlikdə şifahi və yazılı tərcüməçi rolunu oynayan mətbuat ataşeləri ilə müqayisə edə bilərik.

Qərblilərin öz tərcümanlarını bu ailələrdən seçməsinin səbəblərindən biri əsas mənbəyi islam dini olan osmanlı adətlərinə görə Avropalıların dillərini öyrənməyin qadağan olması idi. Qərblilər kafir kimi tanınırdılar. Müsəlman dövlətləri ilə xristian dövlətləri eyni səviyyədə deyildi. Avropa ölkələri "Dar ül-cihad " (Cihad qapısı), "Diyar-ı küfr " (Kafirlik dünyası) və digər şəkillərdə adlanırdı. Bir müsəlmanın bu ölkələrdə çox qalmasına da yaxşı baxılmırdı. Osmanlıların üstünlük hissini də unutmamaq lazımdır. Sultanlar (padişah) və sədrəzəmlər (sadr-ı a´zam) Qərb dövlətlərin göndərdikləri elçilərə qarşı alçaldıcı şəkildə davranırdı. Bütün bu səbəblərə görə XIX-cu əsrin sonuna qədər Osmanlı İmperiyası Qərb ölkələrində səfirlik açmamışdır.

Osmanlı İmperiyası və Qərb dövlətləri arasında əlaqələrin artması ilə tərcümanlar bütün ehtiyacları ödəyə bilmirdi. Beləcə hər bir ölkə digər həll yollarını tapmağa qərar verdi. 1551-ci ildən başlayaraq Venetsiya tərcüman olmaq üçün gənc oğlanları (Giovani di lingua) Konstantinopola təhsil almağa göndərirdi. Raquza Respublikası, Polşa və Fransa da bu təşəbbüsü davam etdirdilər. 1626-cı ildə fransız Kapusinlər fransız, türk, latın, italyan və xalq dili olan yunancanın tədris edildiyi məktəbi [xii] Konstantinopolda açdılar. Bu məktəb Fransanın xidmətində olmuş tərcümanların ilk mərkəzini təşkil edirdi. 1669-ci ildə Kolber (Colbert) Konstantinopolda "Dil oğlanları" məktəbi [xiii](Jeunes de langue) adlanan tərcümanlar məktəbinin əsasını qoydu. Bu məktəb pulsuz idi və Marselin Ticarət Palatası onun bütün xərclərini öz üzərinə götürmüşdü. Məqsəd sadəcə yerli ailələrdən tərcümanların işə alınmasının qarşısını almaq idi. "Yerli" tərcümanlar Osmanlı sultanının təbəsi idi. Onların sədaqətinə bəzən şübhə ilə yanaşılırdı. Fransızcaları da zəif olduğu üçün danışıqlar zamanı risklər yaradırdı. Buna görə də gənc oğlanları seçib onlara şərq dillərini erkən yaşlardan öyrətmək fikri ortaya çıxdı.

Qərb ölkələrindən və Osmanlı İmperiyasının müxtəlif ərazilərindən gəlmiş gənc oğlanlar təhsil alır və türk, ərəb və farscanı (elsine-i selâse [xiv]) öyrənirdilər. Təhsillərini başa vurduqdan sonra onlar "dil oğlanı" (Garçons de langue) kimi tanınırdılar. Zamanla bu tələbələr diplomatik əlaqələrin bir hissəsinə çevrilir, sadəcə Bâb-ı Âli və Qərb dövlətlərinin elçiləri arasında yazılı və şifahi tərcüməçi deyil həmçinin şərq mədəniyyətlərinin mütəxəssisi kimi yetişirdilər. "Bəratlı" [xv] adlanan tərcümanları da əvəz edirdilər.

XVIII-ci əsrin əvvəllərində Dil Oğlanları Məktəbinin şagirdləri məcburi çalışma kimi türk, ərəb və fars dilində olan əlyazmaları tərcümə etməli idilər. Məqsəd Fransa kralının kitabxanasını zənginləşdirməkdən ibarət idi. Bu tərcümə siyasəti Kolber (Colbert) zamanı başlanılmış şərq əsərlərinin əldə edilməsi siyasətinin düşünülmüş və planlı olan ümumi axını çərçivəsində həyata keçirilirdi. Əlyazmaların tərcüməsi fikri Dəniz naziri olan qraf dö Moröpaya (compte de Maurepas) aid idi. Tərcümələrin əksəriyyəti hal-hazırda Fransa Milli Kitabxanasında saxlanılır. Bu tərcümələrə həm nağıllar, tarixi, hərbi, diplomatik mətnlər həm də müqavilələr, qanunlar və kilsə qanunları daxil idi.

İngilislər də Konstantinopoldakı Britaniya səfirliyinə sadiq olan tərcümanları hazırlamağa çalışdı. Oksford yunan koleci gənc yunan oğlanları anqlikan məzhəbinə qəbul etməli idi. Qüds patriarxı və Bâb-ı Âlinin Baş Tərcümanı Aleksandr Mavrokordato Osmanlı İmperiyasının göstərə biləcəyi reaksiya üzündən buna qarşı çıxdılar.

Müsəlman mədəniyyətini və dillərini dərindən bilmələri ilə tərcümanlar Osmanlı İmperiyası və Qərb arasında biliklərin ötürülməsində aparıcı rol oynamış və beləcə Osmanlı Imperiyası tarixində vacib yer tutmuşlardır.


Azərbaycancaya tərcümə edən Elvin ABBASBƏYLİ.


[i] MARGHETITCH, S. G., Étude sur les fonctions des Drogmans des missions diplomatiques ou consulaires en Turquie (Constantinople, 1898). səh. 3

[ii] ORHONLU, Cengiz. ‘Tercüman’, İslam Ansiklopedisi (İstanbul: MEB, 1993), 175., səh. 176, sitat gətirən POLATCI, Osmanlı diplomasisinde oryantalist memurlar (Osmanlı belgeleriyle diloğlanları ve tercümanlar). səh. 42

[iii] Balyos italyan mənşəli sözdür. Əvvəllər Bailo Avropa ölkələrinin konullarına verilən ad idi. Amma bu ad əsasən Venetsiya Respublikasının Osmanlı İmperiyasına göndərilmiş nümayəndələri üçün istifadə edilirdi. Venetsiyanın Osmanlı İmperiyasındakı ilk bailo-su 1454-cü il müqaviləsinin imzalanması ilə təyin edilmişdir. Sonralar bu ad digər ölkələrin nümayəndələri və səfirlərindən bəhs edilərkən istifadə edilməyə başladı.

[iv] 1535-ci ildə Fransua I Qanuni Süleyman ilə ittifaqa girdi. Eyni ildə Fransanın ilk səfirliyi Konstantinopolda açıldı.

[v] Müasir almancada sinxron tərcüməçilər "Dolmetscher" sözü ilə ifadə edilir.

[vi] KINLI. səh. 83, sitat gətirən POLATCI, Osmanlı diplomasisinde oryantalist memurlar (Osmanlı belgeleriyle diloğlanları ve tercümanlar). p. 41-42

[vii] Levantin : Şərqin latın xalqını və ya osmanlı latınlığını əsrlər boyu təşkil etmiş icmaların hamısı.

[viii] Osmanlıcada "yenidən təşkil" mənasını verən Tənzimat dövrü Osmanlı İmperiyasında 1839-1876-cı illərdəki müddəti əhatə edir.

[ix] Osmanlı İmperiyasında Reis-ül küttâb Xarici İşlər Naziri funksiyasını yerinə yetirirdi.

[x] Osmanlı sultanının Qalatadakı qeyri-müsəlman təbəsi Magnifica Comunità di Pera adlı məşhur şurası tərəfindən idarə edilirdi.

[xi] Qalatanın latın ailələri: Navonilər, Qrillolar, Olivierilər, Fornettilər, və s.

[xii] Kapusinlərin Dil Oğlanları Məktəbi.

[xiii] Bu məktəb Parisə köçürüldü və bu gün İNALKO (Dövlət Şərq Dilləri və Mədəniyyətləri İnstitutu) adlanır.

[xiv] Üç dil.

[xv] Bəratlı sözü berât, sözündən gəlir. Bu berât onlara xidmət etdikləri dövlətlərin vətəndaşlarına Kapitulyasiyalar tərəfindən təmin edilən ticari və vergi imtiyazlarını verirdi.



Das Drogmanat im osmanischen Reich

Diese Personen könnten als Gründungsväter des diplomatischen Übersetzer- und Dolmetscherwesens im osmanischen Reich und später in der Türkei angesehen werden.


by Elvin ABBASBEYLI —  translation by Odina Diephaus originally published 27 January 2020 

In der Geschichte brauchte ein Staat, der mit einem anderen Staat Beziehungen anknüpfte, die Hilfe sprachkundiger Menschen, die die Diplomaten bei ihrer Mission unterstützten. Dabei handelt es sich um Übersetzer und Dolmetscher, im osmanischen Reich „drogmanen“ genannt. Das „Drogmanat“ ist eine relativ unbekannte Institution, und die Geschichte dieser Institution ist eng mit dem Beginn regelmäßiger Beziehungen der westlichen Länder zum osmanischen Reich verbunden. [1]

In den mohammedanischen Ländern sind die Drogmanen im VIII. Jahrhundert zur Zeit der Abbasiden erstmalig aufgetreten. Es gab sie auch bei den Mamelukken in Ägypten und den Seldschuken in Anatolien. Bei diesen wurde der Drogman durch einen „firman“ ernannt. Diese Tradition wurde im osmanischen Reich fortgesetzt. [2]

Die Geschichte der diplomatischen Übersetzung und Verdolmetschung im osmanischen Reich ist eng mit den Drogmanen verknüpft. Diese Persönlichkeiten könnten als Gründungsväter des diplomatischen Übersetzens und Dolmetschens im osmanischen Reich und später in der Türkei betrachtet werden. Diese Geschichte beginnt mit den ersten Kontakten und den ersten Verträgen, die mit westlichen Mächten geschlossen wurden.

Im Jahre 1454 hatte Venedig seinen Botschafter Balyos [3] nach Istanbul entsandt. Wie die Republik Venedig hatten auch Polen (1475), Russland (1497), Österreich (1528), Frankreich [4] (1535), England (1583) und Holland (1612) Botschafter entsandt, um Beziehungen zum osmanischen Reich aufzunehmen.

Aber bevor wir über diese außergewöhnlichen Persönlichkeiten sprechen, möchte ich kurz den Ursprung des Wortes „Drogman“ erläutern.

Ursprung des Wortes „Drogman“.

Über den Ursprung des Begriffs „Drogman“ gibt es zahlreiche Hypothesen. Dieser Begriff syrischer Herkunft wurde auf arabisch (tardjuman) und später ins Türkische (tercüman) übernommen. Die ältesten Versionen des Begriffs sind tagmâna und targem. Auf latein wurde er zu (turchimannus, dragumanus, dracmundus, turchimannus), in italiensch (drogmano, dragomanno, turcimanno), französisch (drughement, drugement, drogman, truchement), spanisch (turchiman, trujasman), deutsch (dragoman), bulgarisch (драгоманин), portugiesisch (turgeman), serbisch (terduman, dragomani), polnisch (turdzyman), im byzantinischen Griechisch (dragomanus) und flämisch (droogman).

Zu jener Zeit wurde das Wort in den Turksprachen zu dilmac oder tilmac. In der heutigen Zeit wird es in einigen Sprachen Europas wie z.B. im Deutschen (Tolmetsch oder später Dolmetscher) [5] benutzt, im russischen (толмач, nicht sehr häufig verwandter Begriff)), im tschechischen (tlumoc), im mazedonischen (толкувач), polnischen (tlumacz) usw. Im neuzeitlichen Türkisch ist der Begriff nach wie vor in Gebrauch. Und auch im Azerbeidjanischen werden die Worte tərcüməçi (Übersezer/Dolmetscher) und dilmanc (Dolmetscher) verwandt.

Während der Begriff tercüman in den osmanischen Dokumenten für die Dolmetscher und Übersetzer der Botschaften und Konsulate benutzt wurde, war das Wort Drogman in nahezu allen Sprachen Europas gebräuchlich. [6] Allerdings wechselten Orthografie und Aussprache je nach Sprache. Beispiele aus anderen Sprachen können Sie in den vorhergehenden Abschnitten nachlesen.

Die Drogmanen

Die Hohe Pforte und die diplomatischen Vertretungen des Westens im osmanischen Reich benötigten Personen, die westliche wie östliche Sprachen beherrschten, genauso wie sie die kulturellen Unterschiede und Verhaltensweisen der Osmanen und der westlichen Vertreter kennen mussten. In Europa waren derartige Personen unter dem Namen „Drogmanen“ bekannt. Die Aufgaben der Drogmanen waren vielfältig: Übersetzungen, politisches und kommerzielles Dolmetschen zwischen der Hohen Pforte und den Botschaftern bzw. Konsuln der westlichen Mächte. Sie bildeten wahre Drogman-Dynastien in der Levante, nationaler oder levantinischer Herkunft [7] und vertraten somit die „osmanische Latinität“. Seitdem waren die Drogmanen im osmanischen Reich allseits vertreten und übten ihre Tätigkeit bis zum Ende des Reiches aus. Es gab zwei große Drogman-Kategorien:

1. Die Drogmanen des Kaiserlichen Rates des Sultans (Dîvân-i Hümâyûn tercümanları)

Die Drogmanen des Kaiserlichen Rates des Sultans (Dîvân-i Hümâyûn tercümanla) waren Beamte des osmanischen Reiches und im Westen auch als Große Drogmanen bekannt. Ihre Position war außerordentlich herausgehoben, beinhaltete, aber auch große Risiken. Vor der Epoche der Tanzimat [8] nahmen sie auf Grund ihrer Bedeutung den zweithöchsten Rang nach den Reis-ül küttâb ein. [9]

Der Große Drogman (Baştercüman) oder Große Drogman der Hohen Pforte (Bâb-ı âli baştercümanı) war eine Art Chefübersetzer/Dolmetscher des gesamten Dolmetscher- und Übersetzerteams. Er ist mit den Übersetzern und Dolmetschern vergleichbar, die in der heutigen Welt für Präsidenten und Minister arbeiten.

Der Große Drogman hatte folgende Funktionen:

  • Verdolmetschung der Gespräche zwischen dem Großwesir und ausländischen Gesandten
  • Während der Empfänge Übersetzung der Briefe, die ausländische Missionen an den Sultan und an -den Großwesir geschickt hatten
  • Teilnahme an den Sitzungen des Großwesirs mit ausländischen Gesandten und Vorbereitung der Sitzungsprotokolle
  • Teilnahme an den ins Ausland reisenden osmanischen Delegationen
  • Dolmetschen bei bilateralen Verhandlungen
  • Abfassung aller denkbaren Dokumente, die an westliche Mächte geschickt wurden.

Zunächst war es den Großen Drogmanen nicht gestattet, an Verhandlungen teilzunehmen. Diese Praxis änderte sich aber im XVIII. Jahrhundert. Alle diplomatischen Aktivitäten des osmanischen. Reiches waren so in den Händen der Großen Drogmanen konzentriert. Sie waren damit die wichtigsten diplomatischen Beamten des osmanischen Reiches.

1502 wurde Ali Bey der erste Große Drogman des osmanischen Reiches. Von 1502 bis 1661 wurden die Großen Drogmanen aus den deutschen, ungarischen oder italienischen etc. Gemeinden gewählt. Mit der Ernennung von Panayotis Nicousios zum Großen Drogmanen besetzten die Griechen diesen prestigereichen Posten, und zwar bis zur griechischen Revolution von 1821. Auf diese Weise teilten sich die Mitglieder der christlichen Gemeinde, bekannt unter dem Namen Magnifica Comunità von Pera und Galata [10] bis Mitte des 17ten Jahrhunderts die Funktionen des Großen Drogmanen der Hohen Pforte und des Großen Drogmanen der Flotte mit den griechisch- orthodoxen Mitgliedern aus Phanar. Unter den großen Dynastien dieser Gemeinschaft können wir die Namen Pisani, Navoni, Timoni, Testa, Fonton und andere nennen.

2. Drogmanen der ausländischen Missionen (Botschaften, Konsulate)

Die westlichen Mächte, welche Missionen in das osmanische Reich entsandten, benötigten Personen, die ihre Sprache genau so beherrschten wie die, die in der Verwaltung des osmanischen Reiches gesprochen wurde. Anfangs rekrutierten die ausländischen Missionen sie aus den christlichen Minderheitengemeinden in den entsprechenden Vierteln Konstantinopels (Phanar und Péra). Die Bewohner Phanars waren orthodoxe Griechen und diejenigen aus Péra (Beyoğlu) „Lateiner“ [11], oftmals italienischer Herkunft. Später begannen die westlichen Länder, eigene Drogmanen auszubilden, weil sie den örtlichen Drogmanen nicht mehr trauten.

Diese Drogmanen spielten die Rolle von Sekretären und Dolmetschern, die sowohl Dokumente übersetzten wie auch bei den Sitzungen mit Vertretern der osmanischen Verwaltung dolmetschten. Sie begleiteten die Diplomaten und wohnten nahe der Botschaft oder in den Konsulaten. Viele renommierte Orientalisten, wie der Historiker Baron von Hammer, Bianchi, Jaubert, Huart, Schlechta-Wessehard, M. Hartmann und andere hatten im Verlauf ihrer Karriere den Posten eines Drogmanen inne. Wir können sie mit Presseattachés der Botschaften vergleichen, die häufig die Rolle des Dolmetschers und Übersetzers übernehmen.

Einer der Gründe, warum die westlichen Mächte ihre Drogmanen aus diesen Familien auswählten, bestand darin, dass es nach osmanischer Tradition, basierend auf dem Islam, verboten war, die Sprachen der Europäer zu erlernen. Die Verteter des Westens wurden als Ungläubige betrachtet. Die mohammedanischen und christlichen Staaten waren nicht gleichberechtigt. Die europäischen Länder wurden „Dar ül-cihad“ (Pforte zum Heiligen Krieg), oder „Diyar-ı küfr“ (Welt der Ungläubigen) usw. genannt. Es wurde auch nicht gerne gesehen, wenn ein Moslem zu lange in einem dieser Länder lebte. Und nicht zu vergessen: der Überlegensheitkomplex der Osmanen! Die Sultane (padişah) und Großwesire (sadr-ı a´zam) zeigten den Gesandten der westlichen Länder gegenüber ein demütigendes Verhalten. Aus all diesen Gründen hat das osmanische Reich bis Ende des XIXten Jahrhunderts niemals eine Botschaft in westlichen Ländern eröffnet.

Mit der Zunahme der Beziehungen zwischen dem osmanischen Reich und den westlichen Mächten konnten die Drogmanen dem Bedarf nicht mehr gerecht werden. So beschlossen die verschiedenen Länder, eigene Lösungen zu entwickeln. Ab 1551 schickte Venedig junge Kinder zum Studium nach Konstantinopel (Giovani di lingua), um Drogmane zu werden. Die Republik Ragusa, Polen und Frankreich verfolgten ebenfalls derartige Iniativen. 1626 gründeten französische Kapuziner eine Schule in Konstantinopel [12], auf der Französisch, Türkisch, Latein, Italienisch und volksgriechisch unterrichtet wurde. Diese Schule war der Ursprung der Drogmanen, die im Dienste Frankreichs standen. Im Jahre 1669 gründete Colbert eine Drogmanenschule in Konstantinopel, die Schule der „jungen Sprachkundigen“[13. Der Besuch dieser Schule war kostenlos, die Marseiller Handelskammer übernahm die Kosten. Ziel war, Drogmanen nicht ausschließlich aus lokalen Familien zu rekrutieren. Da die lokalen Drogmanen Untertanen des großen Sultans waren, musste ihre Loyalität manchmal mit Vorsicht betrachtet werden. Die unsichere Beherrschung der französischen Sprache stellte ebenfalls ein Verhandlungsrisiko dar. Aus diesem Grunde wurde die Idee entwickelt, junge Kinder zu rekrutieren, um sie sehr früh in orientalischen Sprachen zu unterrichten.

Junge Kinder aus westlichen Ländern und den Territorien des osmanischen Reiches erhielten dort ihre Erziehung und lernten türkisch, arabisch und persisch (elsine-i selâse) [14]. Nach Abschluss ihrer Ausbildung wurden sie als „dil oğlanı“ anerkannt (Knaben der Sprache). Im Laufe der Zeit wurden diese Studenten integrierender Bestandteil der diplomatischen Beziehungen, indem sie nicht nur Übersetzer und Dolmetscher für die Hohe Pforte und die Gesandten der westlichen Mächte, sondern außerdem Spezialisten für orientalische Kultur und Zivilisation wurden. Sie ersetzten zudem die sogenannten „barataires“-Drogmanen. [15]

Zu Beginn des XVIII. Jahrhunderts mussten die Schüler der Schule der Jungen Sprachkundigen als Pflichtübung Übersetzungen türkischer, arabischer und persischer Manuskripte anfertigen. Ziel war, die Ausstattung der Bibliothek des Königs von Frankreich zu bereichern. Diese Politik des Übersetzens gehört zu einer allgemeinen Bewegung, die unter Colbert ins Leben gerufen wurde, wonach orientalische Werke in wohl überlegter und geordneter Form erworben werden sollten. Der Gedanke der Übersetzung derartiger Manuskripte ging auf den Marinestaatssekretär Maurepas zurück. Der Großteil dieser Übersetzungen befindet sich heutzutage in der Nationalbibliothek Frankreichs. Die Übersetzungen bezogen sich sowohl auf Märchen, historische, militärische und diplomatische Texte wie auf Verträge, Gesetze und Kanons.

Die Engländer versuchten ebenfalls, pflichtergebene Drogmanen für die britische Botschaft in Konstantinopel auszubilden. Das griechische Kolleg in Oxford sollte junge Griechen in der anglikanischen Religion unterweisen. Der Patriarch von Jerusalem und der Große Drogman der Hohen Pforte Alexandre Mavrocordato äußerten Vorbehalte dagegen wegen möglicher Reaktionen der osmanischen Behörden.

Durch die profunde Kenntnis der mohammedanischen Kultur und Zivilisation und deren Sprachen spielten die Drogmanen eine Schlüsselrolle bei der Weitergabe von Kenntnissen und Gedankengut aus dem osmanischen Reich an den Westen und haben einen wichtigen Platz in seiner Geschichte inne.


Übersetzt von Odina Diephaus, ehemalige Beamtin des Europäischen Parlaments.


[1] MARGHETITCH, S.G, Étude sur les fonctions des Drogmans des missions diplomatiques ou consulaires en Turquie, (Constaninople 1898), S.3.

[2]ORHONLU, Cengiz, „Tercüman“, Islam Ansiklopedisi (Istanbul: MEB, 1993) S. 175/176, zitiert nach POLATCI; Osmanlı diplomasisinde oryantalist memurlar (Osmanlı belgeleriyle diloğlanları ve tercümanlar) S.42.

[3]BALYOS ist ein Begriff italienischen Ursprungs. Bailo war ein Titel, der seinerzeit den Konsuln der europäischen Staaten verliehen wurde, wurde aber vor allem für die Gesandten der Republik Venedig bei der Hohen Pforte verwandt. Der erste bailo aus Venedig wurde im osmanischen Reich mit der Unterzeichnung des Vertrages von 1454 ernannt. Später wurde der Begriff auch für die Gesandten und Botschafter anderer Länder benutzt.

[4]1535 schloss Francois 1er eine Allianz mit Soliman dem Prächtigen. In dem selben Jahr wurde die erste Botschaft Frankreichs in Konstantinopel gegründet.

[5]Das Wort „Dolmetscher“ wird im Deutschen heutzutage für Konferenzdolmetscher verwendet.

[6]KINLI, S. 83, zitiert nach POLATCI, Osmanlı diplomasisinde oryantalist memurlar (Osmanlı belgeleriyle diloğlanları ve tercümanlar) S. 41-42

[7]Levante: Die Gesamtheit der Gemeinden, die jahrhundertelang die lateinische Nation des Orients oder die lateinisch- osmanische Nation bildeten.

[8]Die Epoche der Tanzimat, was im osmanischen Türkisch „Reorganisation“ bedeutet, war im osmanischen Reich der Zeitraum von 1839 bis 1876.

[9]Im osmanischen Reich nahm der Reis-ül küttâb die Funktionen des Aussenministers wahr.

[10]Für die nicht-mohammedanischen Untertanen des osmanischen Sultans in Galata bestand ein Rat, der unter dem Namen Magnifica Comunità di Pera bekannt war.

[11]Die lateinischen Familien Galatas: Navoni, Grillo, Olivieri, Fornetti etc.

[12]Die Kapuzinerschule der Jungen Sprachkundigen.

[13]Diese Schule wurde nach Paris transferiert und heisst heute INALCO (Institut National die Langues et Civilisations Orientales).

[14]Die drei Sprachen.

[15]Der Begriff barataire stammt von berât oder brevet (Urkunde, Patent). Dieses berât gewährt ihnen kommerzielle und steuerliche Privilegien, die für die Angehörigen des Landes, in dessen Diensten sie stehen, durch Staatsverträge garantiert werden. 



Οι Δραγουμάνοι στην Οθωμανική Αυτοκρατορία

Οι δραγουμάνοι μπορούν να θεωρηθούν ως θεμελιωτές της μετάφρασης για διπλωματική χρήση καθώς και της διερμηνείας στην Οθωμανική Αυτοκρατορία και αργότερα στην Τουρκία


by  Elvin ABBASBEYLI published 2 June 2020 

Μετάφραση: Αλέξανδρος Ζαφειρίου

Κατά τον ρου της ιστορίας, εφόσον ένα Κράτος επιθυμούσε να συνάψει σχέσεις με κάποιο άλλο, ήταν απαραίτητη η βοήθεια γλωσσομαθών για να συνδράμουν τους διπλωμάτες στην αποστολή τους. Οι εν λόγω διερμηνείς και μεταφραστές, γιατί περί αυτών πρόκειται, αποκαλούνταν «δραγουμάνοι» στην Οθωμανική αυτοκρατορία. Οι δραγουμάνοι αποτελούν θεσμό σχετικά ανεξερεύνητο, ενώ η ιστορία τους συνδέεται με τις απαρχές των κανονικών σχέσεων που συνήφθησαν μεταξύ των χωρών της Δύσης και της Οθωμανικής Αυτοκρατορίας.[1]  

Στις Μουσουλμανικές χώρες οι δραγουμάνοι εμφανίζονται για πρώτη φορά κατά τον Η΄ αιώνα, την περίοδο των Αββασιδών. Τους συναντούμε επίσης και στην Αίγυπτο υπό τους Μαμελούκους και στην Ανατολία υπό τους Σελτζούκους. Οι Σελτζούκοι διόριζαν τους δραγουμάνους τους με φιρμάνι. Η παράδοση αυτή συνεχίζει να ισχύει και στην Οθωμανική Αυτοκρατορία.[2]  

Στην Οθωμανική αυτοκρατορία η ιστορία της μετάφρασης και της διερμηνείας για διπλωματική χρήση είναι στενά συνδεμένη με τους δραγουμάνους, που μπορούν να θεωρηθούν ως οι θεμελιωτές της μετάφρασης για διπλωματική χρήση καθώς και της διερμηνείας στην Οθωμανική Αυτοκρατορία και αργότερα στην Τουρκία. Η ιστορική αυτή εξέλιξη ξεκινά με τις πρώτες επαφές με τις δυνάμεις της Δύσης και τις πρώτες συνθήκες που συνήφθησαν με αυτές.  

Το 1454 η Βενετία στέλνει πρεσβευτή της στην Κωνσταντινούπολη ο οποίος, στην Τουρκική, αποκαλείται Balyos[3]. Ακολουθούν η Πολωνία (1475), η Ρωσσία (1497), η Αυστρία (1528), η Γαλλία[4] (1535), η Αγγλία (1583) και η Ολλανδία (1612) που επίσης στέλνουν πρεσβευτές για να συνάψουν σχέσεις με την Οθωμανική Αυτοκρατορία.  

Όμως, προτού μιλήσουμε για αυτά τα αξιοπρόσεκτα πρόσωπα, ας σταθούμε λίγο στις καταβολές της λέξης «δραγουμάνος». 

Οι απαρχές της λέξης «δραγουμάνος»

Υπάρχουν διάφορες θεωρίες για τις καταβολές της λέξης «δραγουμάνος». Τη λέξη, Συριακής προέλευσης, δανείζεται η Αραβική (tardjumān) και κατόπιν η Τουρκική (tercüman). Οι παλαιότερες εκδοχές της είναι tagmâna και targem. Εντάσσεται στη Λατινική (turchimannus, dragumanus, dracmandus, turchimannus), την Ιταλική (drogmano, dragomanno, turcimanno), τη Γαλλική (drughement, drugement, drogman, truchement), την Ισπανική (truchiman, trujaman), τη Γερμανική (dragoman), τη Βουλγαρική (драгоманин), την Πορτογαλική (turgeman), τη Σερβική (terduman, dragomani), την Πολωνική (turdzyman), την καθομιλούμενη Ελληνική του Βυζαντίου (δραγουμάνος) και τη Φλαμανδική (droogman).  

Στο παρελθόν η λέξη χρησιμοποιούνταν στις Τουρκικές γλώσσες υπό τις εκδοχές dilmaç ή tilmaç. Στις μέρες μας η ίδια αυτή λέξη έχει έρθει δανεική σε ορισμένες Ευρωπαϊκές γλώσσες όπως τη Γερμανική (Tolmetsch και κατόπιν Dolmetscher[5]), τη Ρωσσική  (толмач, αν και πλέον χρησιμοποιείται σπανίως), την Τσεχική (tlumoč), την Ουγγρική (tolmács), τη Σλαβομακεδονική (толкувач), την Πολωνική (tłumacz), κτλ. Στην Τουρκική συνεχίζει να χρησιμοποιείται ακόμη και σήμερα. Επίσης οι λέξεις tərcüməçi (μεταφραστής / διερμηνέας) και dilmanc (διερμηνέας) χρησιμοποιούνται και στην Αζερική.  

Αν και η λέξη «tercüman» χρησιμοποιείται σε Οθωμανικά έγγραφα για να αναφερθεί σε διερμηνείς-μεταφραστές πρεσβειών και προξενείων, η λέξη «δραγουμάνος» είναι εκείνη που χρησιμοποιείται σε σχεδόν όλες τις Ευρωπαϊκές γλώσσες[6]. Η ορθογραφία και η προφορά της, ωστόσο, ποικίλουν από γλώσσα σε γλώσσα, καθώς δείχνουν και τα παραδείγματα που προαναφέρθηκαν. 

Οι Δραγουμάνοι

Η Υψηλή Πύλη και οι Δυτικές διπλωματικές αποστολές στην Οθωμανική Αυτοκρατορία είχαν ανάγκη προσώπων με άπταιστη γνώση τόσο Δυτικών όσο και Ανατολικών γλωσσών, που θα διέθεταν επίσης πλήρη αντίληψη των πολιτισμικών διαφορών και των κωδίκων συμπεριφοράς των Οθωμανών και των Δυτικών. Στην Ευρώπη τα πρόσωπα αυτά ήταν γνωστά ως «δραγουμάνοι». Τα καθήκοντα του δραγουμάνου ήταν πολυσχιδή: μετάφραση και διερμηνεία πολιτικού και εμπορικού αντικειμένου μεταξύ Υψηλής Πύλης και των πρεσβευτών και προξένων των Δυτικών δυνάμεων. Συνιστούσαν πραγματικές δυναστείες δραγουμάνων στην Ανατολή που πήγαζαν από «εθνική» ή λεβαντίνικη[7] καταγωγή και εκπροσωπούσαν τους «Οθωμανούς Λατίνους». Έκτοτε ήταν παρόντες στην Οθωμανική Αυτοκρατορία και συνέχισαν να επιτελούν τα καθήκοντά τους έως την κατάλυσή της. Στην Οθωμανική Αυτοκρατορία υφίσταντο δύο κυρίως κατηγορίες δραγουμάνων:

 

1. Δραγουμάνοι του Αυτοκρατορικού Διβανίου του Σουλτάνου (Dîvân-ı Hümâyûn tercümanları)  

Οι Δραγουμάνοι του Αυτοκρατορικού Διβανίου του Σουλτάνου (Dîvân-ı Hümâyûn tercümanları) ήταν δημόσιοι λειτουργοί της Οθωμανικής Αυτοκρατοριας και ήταν επίσης γνωστοί στη Δύση ως Μεγάλοι Δραγουμάνοι. Κατείχαν ανώτατες θέσεις, αν και διέτρεχαν πολύ μεγάλους κινδύνους. Πριν την περίοδο του Τανζιμάτ[8] κατείχαν το δεύτερο σπουδαιότερο αξίωμα ύστερα από εκείνο του Reis-ül küttâb[9].  

Ο Μέγας Δραγουμάνος (Baştercüman) ή Μέγας Δραγουμάνος της Υψηλής Πύλης (Bâb-ı âli baştercümanı) ήταν, ούτως ειπείν, ο επικεφαλής διερμηνέας-μεταφραστής, είχε δε υπό την εποπτεία του μια ομάδα μεταφραστών και διερμηνέων. Μπορούν να παραβληθούν με μεταφραστές και διερμηνείς εργαζόμενους στα επιτελεία προέδρων και υπουργείων του σύγχρονου κόσμου.  

Τα καθήκοντα του Μεγάλου Δραγουμάνου περιλάμβαναν:

  • Διερμηνεία σε συναντήσεις του Μεγάλου Βεζίρη με ξένους επιτετραμμένους.
  • Μετάφραση επιστολών που ενεχείριζαν οι ξένες αποστολές στον Σουλτάνο και τον Μέγα Βεζίρη κατά την υποδοχή τους.
  • Συμμετοχή στις επαφές του Μεγάλου Βεζίρη με ξένους επιτετραμμένους και σύνταξη περιλήψεων των εν λόγω συναντήσεων.
  • Συμμετοχή σε Οθωμανικές αντιπροσωπείες που απεστέλλοντο στο εξωτερικό.
  • Διερμηνεία σε διμερείς διαπραγματεύσεις.
  • Σύνταξη αλληλογραφίας προς αποστολή σε δυνάμεις της Δύσης.  

Στους Μεγάλους Δραγουμάνους κατ' αρχάς δεν επιτρεπόταν να μετέχουν σε διαπραγματεύσεις, αλλά η πρακτική αυτή άλλαξε αρχής γενομένης από τον ΙΗ΄ αιώνα. Έτσι η όλη διπλωματική δραστηριότητα της Οθωμανικής Αυτοκρατορίας συγκεντρώθηκε στα χέρια των Μεγάλων Δραγουμάνων. Κατ' αυτόν τον τρόπο κατέστησαν οι σπουδαιότεροι δημόσιοι λειτουργοί της Οθωμανικής διπλωματίας.  

Το 1502 ο Αλή Μπέης γίνεται ο πρώτος Μέγας Δραγουμάνος της Οθωμανικής Αυτοκρατορίας. Ανάμεσα στο 1502 και το 1661 οι Μεγάλοι Δραγουμάνοι επελέγοντο μεταξύ Γερμανών, Ούγγρων και Ιταλών, καθώς και μελών άλλων κοινοτήτων. Το 1661, με τον διορισμό του Παναγιώτη Νικούσιου ως Μεγάλου Δραγουμάνου, οι Έλληνες καθίστανται πλέον εκείνοι που καταλαμβάνουν αυτό το σπουδαίο αξίωμα, πρακτική που εξακολουθεί έως την Ελληνική Επανάσταση του 1821. Κατά την περίοδο αυτή, έως τα μέσα του ΙΖ΄ αιώνα, τα μέλη της Χριστιανικής κοινότητας που ήταν γνωστή ως Magnifica Comunità di Pera et Galata[10] μοιραζόταν τα αξιώματα του Μεγάλου Δραγουμάνου της Υψηλής Πύλης και του Μεγάλου Δραγουμάνου του Στόλου, με τους ελληνορθόδοξους Φαναριώτες. Στις μεγάλες δυναστείες που συγκροτούσαν την εν λόγω κοινότητα συγκαταλέγονταν οι Πιζάνι, οι Ναβόνι, οι Τιμόνι, οι Τέστα, οι Φοντόν και άλλοι.

   

2. Δραγουμάνοι ξένων αποστολών (πρεσβειών, προξενείων)  

Οι δυνάμεις της Δύσης με αποστολές στην Οθωμανική Αυτοκρατορία χρειάζονταν ανθρώπους που να μιλούν τη γλώσσα τους αλλά και τη γλώσσα επίσης που χρησιμοποιούσαν οι Οθωμανικές αρχές. Αρχικά οι ξένες αποστολές επέλεγαν γλωσσομαθείς από τις μειονοτικές Χριστιανικές κοινότητες του Φαναρίου και του Πέραν στην Κωνσταντινούπολη. Το Φανάρι είχε ελληνορθόδοξους κατοίκους, ενώ το Πέραν (Beyoğlu) Λατίνους[11], συχνά Ιταλικής καταγωγής. Πιο ύστερα χώρες της Δύσης ξεκινούν να εκπαιδεύουν δικούς τους δραγουμάνους καθώς δεν είχαν μεγάλη εμπιστοσύνη στους ντόπιους.  

Οι δραγουμάνοι αυτοί ενεργούσαν ως εξαπορρήτων-διερμηνείς: μετέφραζαν έγγραφα και διερμήνευαν σε συναντήσεις με εκπροσώπους της Οθωμανικής διοίκησης. Συνόδευαν διπλωμάτες και έδρευαν στις αντίστοιχες πρεσβείες ή τα προξενεία. Πολλοί διαπρεπείς Οριενταλιστές, όπως ο ιστορικός Βαρώνος von Hammer, οι Bianchi, Jaubert, Huart, Schlechta-Wssehrd, M. Hartmann και άλλοι, είχαν το αξίωμα του δραγουμάνου για ένα διάστημα της καριέρας τους. Μπορούν να παραβληθούν με τους εκπροσώπους τύπου των πρεσβειών που συχνά ενεργούν και ως διερμηνείς ή μεταφραστές.  

Ένας από τους λόγους που οι Δυτικοί επέλεγαν τους δραγουμάνους τους μεταξύ των οικογενειών αυτών ανάγεται στο γεγονός ότι, κατά τις Οθωμανικές παραδόσεις που ερείδονταν στο Ισλάμ, η εκμάθηση Ευρωπαϊκών γλωσσών ήταν απαγορευμένη. Οι Δυτικοί θεωρούνταν άπιστοι. Τα Μουσουλμανικά και τα Χριστιανικά κράτη δεν έχαιραν του ιδίου κύρους. Οι Ευρωπαϊκές χώρες αποκαλούνταν «Dar ül-cihad» (Πύλη του Ιερού Πολέμου), «Diyar-ı küfr» (Επικράτεια της Ειδωλολατρείας), κτλ. Εξάλλου δεν έβλεπαν με καλό μάτι τους Μουσουλμάνους που διέμεναν επί μακρόν σε τέτοια μέρη. Εξάλλου οι Οθωμανοί διακατέχονταν από σύμπλεγμα ανωτερότητας. Οι Σουλτάνοι (padişah) και οι Μεγάλοι Βεζίρηδες (sadr-ı a´zam) συμπερφέρονταν ταπεινωτικά προς τους επιτετραμμένους των χωρών της Δύσης. Για όλους αυτούς τους λόγους λοιπόν, έως τα τέλη του ΙΘ΄ αιώνα, η Οθωμανική Αυτοκρατορία ποτέ δεν εγκατέστησε πρεσβεία της σε χώρα της Δύσης.  

Με την ανάπτυξη των σχέσεων μεταξύ της Οθωμανικής Αυτοκρατορίας και των δυνάμεων της Δύσης δεν βρίσκονταν πια αρκετοί δραγουμάνοι για να καλύψουν τις ανάγκες κι έτσι κάθε χώρα βάλθηκε να βρει κάποια εναλλακτική λύση. Αρχής γενομένης το 1551, η Βενετία στέλνει νεαρά παιδιά (Giovani di lingua) στην Κωνσταντινούπολη για να τα εκπαιδεύσει ως δραγουμάνους. Η Δημοκρατία της Ραγούσας, η Πολωνία και η Γαλλία ακολουθούν αυτό το παράδειγμα. Το 1626 οι Γάλλοι Καπουτσίνοι ιδρύουν σχολή[12] στην Κωνσταντινούπολη για να διδάσκονται η Γαλλική, η Τουρκική, η Λατινική, η Ιταλική και η δημώδης Ελληνική. Η σχολή εκπαίδευσε την πρώτη ομάδα δραγουμάνων που υπηρέτησε τη Γαλλία. Το 1669 ο Κολμπέρ δημιουργεί σχολή δραγουμάνων στην Κωνσταντινούπολη, τη σχολή για τους «Jeunes de langue»[13]. Η φοίτηση είναι δωρεάν καθώς τα δίδακτρα καταβάλλονται από το Εμπορικό Επιμελητήριο της Μασσαλίας. Στόχος είναι η αποφυγή της κατ' αποκλειστικότητα στρατολόγησης δραγουμάνων από τις ντόπιες οικογένειες. Οι «ντόπιοι» δραγουμάνοι ήταν υπήκοοι του Σουλτάνου και ως εκ τούτου αμφισβητούμενης, ενίοτε, αφοσίωσης. Επίσης η ατελής γνώση τους της Γαλλικής συνιστούσε παράγοντα κινδύνου κατά τις διαπραγματεύσεις. Κατ' αυτόν το τρόπο αναδύθηκε η σκέψη να στρατολογούνται νεαρά παιδιά για να τους διδάσκονται οι ανατολικές γλώσσες από μικρή ηλικία.  

Τα νεαρά παιδιά από τις Δυτικές χώρες και από τα εδάφη της Οθωμανικής Αυτοκρατορίας λάμβαναν παιδεία και μάθαιναν την Τουρκική, την Αραβική και την Περσική (elsine-i selâse[14]). Ύστερα από την κατάρτισή τους ήταν γνωστά ως «dil oğlanı» (γλωσσομαθή παιδιά). Με την πάροδο του χρόνου οι σπουδαστές αυτοί αποτέλεσαν αναπόσπαστο μέρος των διπλωματικών αντιπροσωπειών, καθιστάμενοι όχι απλώς μεταφραστές και διερμηνείς μεταξύ της Υψηλής Πύλης και των επιτετραμμένων των δυνάμεων της Δύσης αλλά και εξειδικευμένοι γνώστες των πολιτισμών της Ανατολής. Επίσης αντικατέστησαν τους δραγουμάνους που ήταν γνωστοί ως «barataires»[15].  

Στις αρχές του ΙΗ΄ αιώνα οι σπουδαστές της Ecole de Jeunes de langues έπρεπε να μεταφράζουν Τουρκικά, Αραβικά και Περσικά χειρόγραφα ως υποχρεωτικές ασκήσεις. Στόχος ήταν να εμπλουτίζεται η Βιβλιοθήκη του Βασιλιά της Γαλλίας. Η πολιτική αυτή μετάφρασης εντάσσεται σε μια ευρύτερη κίνηση, που αρχίζει επί Κολμπέρ, για την απόκτηση έργων της Ανατολής βάσει σχεδίου και προγράμματος. Η σκέψη της μετάφρασης των χειρογράφων ανήκε στον Κόμη του Maurepas, Υπουργό Ναυτιλίας του Γαλλικού Κράτους. Οι περισσότερες από τις εν λόγω μεταφράσεις φυλάσσονται επί του παρόντος στην Εθνική Βιβλιοθήκη της Γαλλίας. Περιλαμβάνουν αφηγήσεις, ιστορικά, στρατιωτικά και διπλωματικά κείμενα, καθώς και συνθήκες, νομοθεσία και κανονικό δίκαιο.  

Αλλά και οι Βρεταννοί επίσης επιχείρησαν να εκπαιδεύσουν δραγουμάνους προοριζόμενους για τη Βρεταννική Πρεσβεία στην Κωνσταντινούπολη. Η σχολή Ελληνικών της Οξφόρδης θα υποδεχόταν νεαρούς Έλληνες στο Αγγλικανικό δόγμα. Όμως ο Πατριάρχης Ιεροσολύμων καθώς και ο Μέγας Δραγουμάνος της Υψηλής Πύλης, Αλέξανδρος Μαυροκορδάτος, εξέφρασαν τις επιφυλάξεις τους εξαιτίας της πιθανολογούμενης αντίδρασης από μέρους των Οθωμανικών αρχών.  

Μέσα από τη βαθειά τους γνώση του Μουσουλμανικού πολιτισμού και των γλωσσών του, οι δραγουμάνοι διαδραμάτισαν καίριο ρόλο στη μεταφορά γνώσης και ιδεών μεταξύ Οθωμανικής Αυτοκρατορίας και Δύσης, καθώς επίσης και στην ιστορία της Οθωμανικής Αυτοκρατορίας.  


Μετάφραση: Αλέξανδρος Ζαφειρίου


[1] Marghetitch, S.G. Étude sur les fonctions des Drogmans des missions diplomatiques ou consulaires en Turquie, (Κωνσταντινούπολις, 1898), σ. 3. 

[2] Orhonlu, Cengiz. Tercüman. İslam Ansiklopedisi. (Ιστανμπούλ, ΜΕB, 1993), σσ. 175, 176, παρατίθεται στο Polatci, Osmanlı diplomasisinde oryantalist memurlar (Osmanlı belgeleriyle diloğlanları ve tercümanlar), σ. 42. 

[3] Balyos: λέξη Ιταλικής προέλευσης. Bailo ήταν ο τίτλος που αποδιδόταν πάλαι ποτέ σε προξένους από Ευρωπαϊκά κράτη αλλά χρησιμοποιήθηκε ιδίως για επιτετραμμένους από την Δημοκρατία της Βενετίας προς την Υψηλή Πύλη. Ο πρώτος Ενετός bailo εστάλη στην Οθωμανική Αυτοκρατορία με την υπογραφή της συνθήκης του 1454. Αργότερα ο ίδιος όρος χρησιμοποιήθηκε επίσης για επιτετραμμένους και πρεσβευτές από άλλες χώρες. 

[4] Το 1535 ο Φραγκίσκος Α΄ της Γαλλίας συμμάχησε με τον Σουλεϊμάν τον Μεγαλοπρεπή. Την ίδια χρονιά η Γαλλία ίδρυσε την πρώτη πρεσβεία της στην Κωνσταντινούπολη.

[5] Στη σύγχρονη Γερμανική η λέξη «Dolmetscher» χρησιμοποιείται ως αναφορά στους διερμηνείς συνεδρίων.

[6] Kinli. σ. 83, παρατίθεται στο Polatci. Osmanlı diplomasisinde oryantalist memurlar (Osmanlı belgeleriyle diloğlanları ve tercümanlar), σσ. 41-42.

[7] Λεβαντίνοι: Η ομάδα κοινοτήτων που επί αιώνες συγκροτούσε το Ανατολικό ή Οθωμανικό Λατινικό έθνος.

[8] Η περίοδος του Τανζιμάτ, που σημαίνει «μεταρρύθμιση» στην Οθωμανική Τουρκική, ήταν περίοδος της Οθωμανικής Αυτοκρατορίας από το 1839 έως το 1876.

[9] Ο Reisl küttâb επιτελούσε καθήκοντα Υπουργού Εξωτερικών στην Οθωμανική Αυτοκρατορία.

[10] Οι μη μουσουλμάνοι υπήκοοι του Οθωμανού Σουλτάνου στο Γαλατά είχαν δικό τους συμβούλιο, γνωστό ως Magnifica Comunità di Pera.

[11] Οικογένειες Λατίνων του Γαλατά: οι Navoni, οι Grillo, οι Olivieri, οι Fornetti, κ.α.

[12] Ecole des Jeunes de langue des Capucins.

[13] Η σχολή αυτή μεταφέρθηκε στο Παρίσι και αποκαλείται πλέον INALCO (Institut National des Langues et Civilisations Orientales).

[14] Οι τρεις γλώσσες.

[15] Η λέξη barataire προέρχεται από τη λέξη berât, ήτοι δίπλωμα. Το berât τους εξασφάλιζε τα εμπορικά και φορολογικά προνόμια των υπηκόων των χωρών τις οποίες υπηρετούσαν, ως εγγυήσεις υπό το καθεστώς των διομολογήσεων.

 



Dragomaanit Ottomaanien valtakunnassa

Dragomaaneja voidaan pitää diplomatian kääntämisen ja tulkkauksen perustajina Ottomaanien valtakunnassa ja myöhemmin Turkissa.


by   Elvin ABBASBEYLI —  translation by Sirpa Lehtonen originally published 28 April 2020 

Entisaikoina valtioidenvälisiä suhteita solmittaessa tarvittiin kielitaitoisia henkilöitä, jotka avustivat diplomaatteja näiden tehtävissä. Ottomaanien valtakunnassa tällaisia kääntäjiä ja tulkkeja kutsuttiin dragomaaneiksi. Dragomaani-instituutio ei ole kovin hyvin tunnettu, ja sen historia nivoutuu säännöllisiin yhteyksiin, joita länsimaat pitivät Ottomaanien valtakunnan kanssa [1].

Muslimimaissa dragomaanit esiintyvät ensi kertaa 700-luvulla abbasidien dynastian aikaan. Heitä oli myös Egyptin mamelukeilla ja Anatoliassa seldzukeilla. Seldzukit nimittivät dragomaanit virkaan firmanilla eli virallisella määräyksellä, ja Ottomaanien valtakunta jatkoi tätä perinnettä [2].

Diplomatian käännös- ja tulkkaustoiminnan historia Ottomaanien valtakunnassa on tiiviissä yhteydessä dragomaaneihin. Heitä voidaankin pitää Ottomaanien valtakunnan ja myöhemmin Turkin diplomatian kääntämisen ja tulkkauksen perustajina. Tämä historia juontaa juurensa ensimmäisiin yhteyksiin ja sopimuksiin, joita länsivaltioiden kanssa solmittiin.

Vuonna 1454 Venetsian tasavalta oli lähettänyt Istanbuliin lähettilään, jonka tehtävänimi oli  Balyos [3] eli bailo.Venetsian tavoin Puola (1475), Venäjä (1497), Itävalta (1528), Ranska [4] (1535), Englanti (1538) ja Hollanti (1612) nimittivät lähettiläät solmimaan suhteita Ottomaanien valtakuntaan.

Ennen kuin siirrymme käsittelemään lähemmin dragomaaneja, on syytä ensin käsitellä tämän sanan alkuperää.

 

Dragomaani-sanan alkuperä

Dragomaani-sanan alkuperästä on esitetty lukuisia eri hypoteeseja. Sana on alunperin syyriaa, josta se on siirtynyt arabian  (tardjumān) kautta turkkiin  (tercüman). Vanhimmat sanan muodot ovat  tagmâna ja  targem. Sana on siirtynyt latinaan  (turchimannus, dragumanus, dracmandus, turchimannus), italiaan  (drogmano, dragomanno, turcimanno), ranskaan  (drughement, drugement, drogman, truchement), espanjaan  (turchiman, trujaman), saksaan  (dragoman), bulgariaan  ( драгоманин ), portugaliin  (turgeman), serbiaan  (terduman, dragomani), puolaan  (turdzyman), bysantin kreikkaan  (dragomanues) ja flaamiin  (droogman).  

+Näinä aikoina dragomaani-sanaa käytettiin turkinsukuisissa kielissä muodossa dilmac ja tilmac. Tänä päivänä sama sana on lainattu eräisiin Euroopan kieliin kuten saksaan  (Tolmetsch, myöhemmin  Dolmetscher [5]), venäjään  ( толмач, harvoin käytetty sana ), tsekkiin  (tlumoc), unkariin  (tolmács), makedoniaan  ( толкувач ), puolaan  (tlumacz) jne. Sana on edelleen käytössä turkissa. Myös azerin kielessä käytetään sanoja  tərcüməçi (kääntäjä/tulkki) ja  dilmanc (tulkki).

Ottomaanit käyttivät sanaa  ”tercüman” asiakirjoissaan tarkoittamaan vieraiden valtojen suurlähetystöjen ja konsulaattien kääntäjiä ja tulkkeja, kun taas lähestulkoon kaikki eurooppalaiset kielet käyttivät sanaa drogman [6]. Sanan kirjoitusasu ja ääntäminen kuitenkin vaihteli, kuten yllä on esitetty.

 

Dragomaanit

Ottomaanien valtakunnan hallintorakennus eli Korkea Portti ja siellä olevien länsimaiden diplomaattiedustustot tarvitsivat henkilöitä, jotka hallitsivat sekä itä- että länsimaisia kieliä ja jotka tunsivat ottomaanien ja länsimaiden kulttuurin ja tapojen erot. Euroopassa näistä henkilöistä käytettiin nimitystä dragomaani. Heidän toimintaansa käsitti monenlaisia tehtäviä: kääntämistä sekä poliittista ja kaupallista tulkkausta Korkean Portin ja länsimaiden edustustojen lähettiläiden ja konsulien välillä. Levantissa toimi oikeita dragomaanisukuja, jotka olivat joko “kotimaista” tai levanttilaista [7] alkuperää ja edustivat ns. latinalaista ottomaaniutta.  Siitä alkaen dragomaaneja oli Ottomaanien valtakunnassa. He harjoittivat toimintaansa valtakunnan koko olemassaoloajan. Dragomaanit jaettiin kahteen eri luokkaan:

 

1 Sulttaanin valtakunnandivaanin dragomaanit  (Dîvân-ı Hümâyûn tercümanlar ı )

Sulttaanin valtakunnandivaanin dragomaanit ( Dîvân-ı Hümâyûn tercümanlar ı ) olivat ottomaanien valtakunnan virkamiehiä, ja lännessä heitä kutsuttiin myös suurdragomaaneiksi. Heidän asemansa oli varsin korkea, mutta siihen liittyi myös riskejä. Ennen Tanzimat-uudistusten [8] aikaa he olivat  Reis-ül küttâbin [9] jälkeen tärkeysjärjestyksessä toisena.

Suurdragomaani  (Baştercüman) tai Korkean Portin Suurdragomaani  (Bâb-ı âli baştercümanı) eräänlainen ylikääntäjä-tulkki, kääntäjien ja tulkkien esimies. Heitä voi verrata nykypäivän presidenttien ja ministeriöiden kääntäjiin ja tulkkeihin.

Suurdragomaanin tehtäviin kuului

    suurvisiirin ja ulkomaiden lähettiläiden välisten keskustelujen tulkkaaminen

    ulkomaiden lähetystöjen sulttaanille ja suurvisiirille audienssien yhteydessä lähettämien kirjeiden kääntäminen

    suurvisiirin ja ulkomaiden lähettiläiden kokouksiin osallistuminen ja näiden kokousten pöytäkirjojen laatiminen

    ulkomaille lähetettyjen ottomaanivaltuuskuntien matkoille osallistuminen

    tulkkaus kahdenvälisissä neuvotteluissa

    erilaisten länsimaihin lähetettävien asiakirjojen laatiminen.

Alkuun suurdragomaanit eivät saaneet osallistua neuvotteluihin, mutta tämä käytäntö alkoi muuttua 1700-luvulla. Kaikki ottomaanien valtakunnan diplomaattiasiat keskitettiin täten suurdragomaanien käsiin. Heistä tuli täten valtakunnan diplomatian tärkeimpiä virkamiehiä.

Vuonna 1502 Ali Beystä tuli  Ottomaanien valtakunnan ensimmäinen suurdragomaani. Vuosina 1502-1661 valitut suurdragomaanit olivat yleensä saksalaisia, unkarilaisia tai italialaisia. Siitä lähtien, kun Panagiotis Nikousios nimitettiin suurdragomaaniksi vuonna 1661, kreikkalaiset pitivät tätä arvostettua tehtävää hallussaan aina Kreikan vuoden 1821 vallankumoukseen asti. Näin nimellä la  Magnifica Communità di Pera et Galata [10] tunnettu kristittyjen yhteisö jakoi 1600-luvun puoliväliin asti Korkean Portin suurdragomaanin ja laivaston suurdragomaanin tehtävät yhdessä Fenerin kreikkalaisortodoksien kanssa. Tähän yhteisöön kuului merkittäviä dragomaanisukuja, kuten Pisanit, Navonet, Timonit, Testat ja Fontonit.

 

2 Ulkomaisten lähetystöjen dragomaanit

Ne länsimaat, joilla oli lähetystöt ottomaanien valtakunnassa, tarvitsivat henkilökuntaa, joka hallitsi sekä maan oman että Ottomaanien valtakunnan hallinnon kielen. Alkuun lähetystöt hankkivat näitä Konstantinopolin Fenerin ja Peran kortteleissa asuvien kristittyjen vähemmistöjen joukosta. Fenerissä asui kreikkalaisia ortodokseja, kun taas Peran  (Beyoğlun) asukkaat olivat katolisia [11], usein italialaisia. Myöhemmin länsimaat alkoivat kouluttaa omia dragomaanejaan, sillä ne eivät luottaneet paikallisiin dragomaaneihin.

Dragomaanit toimivat eräänlaisina sihteeri-tulkkeina, jotka käänsivät asiakirjoja ja tulkkasivat ottomaanihallinnon edustajien kanssa pidetyissä kokouksissa. He seurasivat diplomaatteja ja asuivat konsulaateissa tai lähetystöissä. Monet tunnetut orientalistit, kuten historioitsija paroni de Hammer, Bianchi, Jaubert, Huart, Schlechta-Wssehrd ja M. Hartmann, toimivat dragomaaneina. He ovat verrattavissa nykyisiin suurlähetystöjen lehdistöattasheoihin, jotka usein toimivat myös kääntäjinä ja tulkkeina.

Yksi syy siihen, että läntiset maat valitsivat dragomaaninsa perinteisistä dragomaanisuvuista oli se, että ottomaanien tavat perustuivat islaminuskoon, joka kielsi eurooppalaisten kielten opiskelun. Länsimaalaisia pidettiin vääräuskoisina. Muslimivaltiot ja kristityt valtiot eivät olleet tasa-arvoisia. Euroopan maista käytettiin nimityksiä  ”Dar ül-cihad”, Pyhän sodan portti, ja  ”Diyar-i küfr”, vääräuskoisten maailma. Islaminuskoisten pidempiaikaista oleskelua näissä maissa ei katsottu hyvällä silmällä. Ottomaanien ylemmyyskompleksiakaan ei voi tässä yhteydessä ohittaa. Sulttaanit  (padişah) ja suurvisiirit  (sadr- ı  a´zam) pyrkivät nöyryyttämään länsimaiden lähettiläitä. Nämä syyt vaikuttivat siihen, että ottomaanit eivät avanneet yhtään lähetystöä länsimaissa ennen 1800-luvun loppua.

Kun suhteet Ottomaanien valtakunnan ja länsimaiden välillä vilkastuivat, dragomaaneja tarvittiin lisää. Monet maat lähtivät hakemaan omia ratkaisujaan. Vuodesta 1551 Venetsia lähetti lapsia dragomaanin oppiin Konstantinopoliin. Heitä kutsuttiin nimellä  Giovani di lingua, kieliteinit. Ragusan tasavalta, Puola ja Ranska toimivat samoin. Vuonna 1626 ranskalaiset kapusiinimunkit loivat Konstantinopoliin koulun [12], jossa opetettiin ranskaa, turkkia, latinaa, italiaa ja Bysantin kreikkaa. Tämä koulu oli ensimmäinen Ranskaa palvelleiden dragomaanien keskus. Vuonna 1669 ministeri Jean-Baptiste Colbert perusti Konstantinopoliin dragomaaneille kieliteinikoulun [13]. Koulu oli ilmainen, sillä Marseillen kauppakamari maksoi koulun kulut. Tarkoituksena oli tarjota vaihtoehto konstantinopolilaisten perheiden joukosta värvätyille dragomaaneille. Sulttaanin alamaisina nämä paikalliset dragomaanit olivat usein pikemminkin varovaisia kuin lojaaleja, ja heidän kyseenalainen ranskan taitonsa haittasi neuvotteluja. Tästä sikisi ajatus opettaa lapsille jo varhain itämaisia kieliä.

Länsimaista ja ottomaanien valtakunnan eri alueilta tuleville lapsille tarjottiin koulutus ja heille opetettiin turkkia, arabiaa ja persiaa  (elsine-i selâse [14] ). Valmistumisen jälkeen heistä käytettiin nimitystä  ”dil oglani”, kieliteinit. Ajan kuluessa näistä oppilaista tuli olennainen osa diplomaattisuhteita, ja he toimivat sekä kääntäjinä ja tulkkeina ottomaanihallinnon ja länsivaltojen lähettiläiden välillä, mutta myös itämaiden kulttuurien asiantuntijoina. He toimivat myös läntisten dragomaanien sijaisina [15].

1700-luvun alussa kieliteinikoulujen oppilaiden pakollisiin harjoituksiin kuului turkin-, arabian- ja persiankielisten käsikirjoitusten kääntämistä. Tarkoituksena oli näin kartuttaa Ranskan kuninkaan kirjastoa. Tämä oli osa Colbertin aikana käynnistettyä itämaisten alkuperäisteosten harkittua ja järjestelmällistä hankintapolitiikkaa. Ajatus käsikirjoitusten kääntämisestä oli peräisin Maurepas’n kreiviltä, laivaston valtiosihteeriltä, jonka vastuualueeseen käsikirjoitusten kääntäminen kuului. Valtaosa näistä käännöksistä on nykyisin Ranskan kansalliskirjastossa. Nämä käännökset käsittivät kaikkea saduista historiallisiin, sotilaallisiin ja diplomaattisiin teksteihin, sopimuksista säädöksiin ja uskonnollisiin kirjoituksiin.

Britit olisivat myös halunneet kouluttaa erityisesti Konstantinopolin-suurlähetystönsä tarpeisiin dragomaaneja. Oxfordin kreikan kielen collegeen oli tarkoitus ottaa nuoria kreikkalaisia opiskelemaan anglikanismia. Jerusalemin patriarkka ja Korkean Portin suurdragomaani Alexandros Mavrokordatos suhtautuivat aikeisiin varauksella, koska ottomaaniviranomaiset saattaisivat reagoida tähän kielteisesti.

Perinpohjaisen muslimikulttuurin ja -kielten tuntemuksensa ansiosta dragomaanit olivat avainasemassa Ottomaanien valtakunnan ja lännen välisessä ajatusten ja tietojen vaihdossa, ja heillä oli keskeinen merkitys myös valtakunnan historiassa.


Suomentanut  Sirpa Lehtonen


[1] MARGHETITCH, S.G. Étude sur les fonctions des Drogmans des missions diplomatiques ou consulaires en Turquie (Konstantinopoli, 1898) s. 3

[2] ORHONLU, Cengiz. ‘Tercüman’, Islam Ansiklopedisi (Istanbul: MEB, 1993), 175., s. 176, lainattu teoksessa POLATCI, Osmanli diplomasisinde oryantalist memurlar (Osmanli belgeleriyle diloglanlari ve tercümanlar)). s.42

[3] Balyos on italialaisperäinen sana. Bailo oli eurooppalaisten maiden konsuleille muinoin annettu nimitys, mutta sitä käytettiin erityisesti Venetsian tasavallan Korkean Portin lähettiläistä. Ensimmäinen ottomaanien valtakunnan venetsialainen bailo nimitettiin vuonna 1454 solmitun sopimuksen allekirjoituksella. Myöhemmin tätä nimitystä käytettiin myös muiden maiden lähettiläistä ja suurlähettiläistä.

[4] Vuonna 1535 Frans I solmi allianssin Suleiman Suuren kanssa. Samana vuonna perustettiin ensimmäinen Ranskan suurlähetystö Konstantinopoliin.

[5] Nykysaksan sanaa ”Dolmetscher” käytetään konferenssitulkeista puhuttaessa.

[6] KINLI. s. 83, lainattu teoksessa POLATCI, Osmanli diplomasisinde oryantalist memurlar (Osmanli belgeleriyle diloglanlari ve tercümanlar)). s. 41-42

[7] Levanttilaisiksi kutsuttiin yhteisöjä, jotka vuosisatojen ajan olivat muodostaneet idässä tai ottomaanien valtakunnassa latinalaisen kansanosan.

[8] Tanzimat-uudistukset olivat rakenneuudistuksia ottomaanien valtakunnassa vuosina 1839-1876.

[9] Ottomaanien valtakunnassa  Reis-ül küttâb oli ulkoministeri.

[10] Sulttaanin Galatassa asuvien ei-islaminuskoisten neuvosto tunnettiin nimellä Magnifica Comunità di Pera.

[11] Galatan latinalaisperheitä olivat mm. Navonet, Grillot, Olivierit ja Fornetit.

[12] Kapusiinien kieliteinikoulu

[13] Tämä oppilaitos siirrettiin Pariisiin, ja sen nykyinen nimi on INALCO (Institut National des Langues et Civilisations Orientales).

[14] Kaikkia kolmea kieltä

[15] Läntisistä dragomaaneista käytettiin nimitystä dragoman-barataire. Sana barataire on peräsin patenttia tarkoittavasta sanasta berât. Berât voi antaa henkilölle valtioiden väliseen kapitulaatiosopimukseen perustuvia kaupallisia tai verotuksellisia erioikeuksia asemamaassa.



Uloga dragomana u Osmanskom Carstvu

Moglo bi se reći da su dragomani začetnici usmenog prevođenja i prevođenja diplomatske prepiske u Osmanskom Carstvu i kasnije u Turskoj.


by  Elvin ABBASBEYLI —  originally published 28 April 2020 

Prevela na hrvatski Martina Fryda-Kaurimsky

U prošlosti, prilikom uspostavljanja odnosa s nekom drugom zemljom države su se za pomoć diplomatima u ostvarivanju njihove misije obraćale ljudima koji su tečno govorili strane jezike. U Osmanskom Carstvu takvi su tumači i prevoditelji bili poznati pod nazivom "dragomani". Dragomani su relativno nepoznata institucija i njihova je povijest povezana s počecima redovitih odnosa zapadnih država s Osmanskim Carstvom. [1]

U muslimanskim zemljama dragomani se prvi put javljaju u 8. stoljeću, u vrijeme Abasida. Bilo ih je i u redovima mameluka u Egiptu i među Seldžucima u Anatoliji. Pod Seldžucima su dragomani postavljani na funkciju firmanom, što je tradicija koja se nastavila i u Osmanskom Carstvu. [2]

Povijest usmenog prevođenja i prevođenja diplomatske prepiske tijesno je povezana s dragomanima koje se može smatrati začetnicima takve vrste prevođenja u Osmanskom Carstvu i kasnije u Turskoj. Njihov historijat započinje s prvim kontaktima i prvim međunarodnim ugovorima sa zapadnim silama.

Mletačka Republika 1454. godine u Carigrad šalje svojeg ambasadora, pod nazivom  balyos. [3] Nakon Mletačke Republike, kako bi s Osmanskim Carstvom uspostavile odnose, ambasadore šalju i Poljska (1475.), Rusija (1497.), Austrija (1528.), Francuska [4] (1535.), Engleska (1583.) i Nizozemska (1612.).

No prije nego što nešto više kažemo o ovim izuzetnim ljudima, osvrnimo se na porijeklo riječi "dragoman".

 

Porijeklo riječi "dragoman"

O porijeklu riječi "dragoman" postoji više teorija. Riječ starosirijskog porijekla prešla je u arapski ( tardjumān), a zatim i u turski jezik ( tercüman). Njezine najstarije verzije glase  tagmâna i  targem. Riječ je s vremenom ušla u latinski jezik ( turchimannus, dragumanus, dracmandus, turchimannus), pa u talijanski ( drogmano, dragomanno, turcimanno), francuski  (drughement, drugement, drogman, truchement), španjolski  (truchiman, trujaman), njemački  (dragoman), bugarski  ( драгоманин ), portugalski  (turgeman), srpski  (terduman, dragomani), poljski  (turdzyman), bizantski grčki  (dragomanus) i flamanski  (droogman).

Nekoć se ova riječ u turskim jezicima koristila u dvije varijante:  dilmac odnosno  tilmac. Danas su istu riječ posudili neki europski jezici, poput njemačkog  (Tolmetsch, kasnije  Dolmetscher [5] ), ruskog  (tolmač, riječ koja se danas rijetko koristi), češkog ( tlumoč), mađarskog ( tolmács), makedonskog ( толкувач), poljskog  (tlumacz), i tako dalje . U turskom jeziku riječ je još uvijek u upotrebi. Izrazi  tǝrcümǝçi (prevoditelj/tumač) i  dilmanc (tumač) koriste se i u Azerbejdžanu.

I dok se u osmanskim dokumentima za prevoditelje odnosno tumače pri ambasadama i konzulatima rabio i izraz  tercüman, riječ koja se uvriježila u skoro svim europskim jezicima jest "dragoman". [6] Iz gore predočenih primjera vidljivo je, međutim, da su se ortografija i izgovor riječi razlikovali od jezika do jezika.

Dragomani

Visokoj Porti i zapadnim diplomatskim misijama u Osmanskom Carstvu bili su potrebni ljudi koji su tečno govorili zapadne i orijentalne jezike i vrlo dobro poznavali razlike u kulturama i navikama u ponašanju Osmanlija i zapadnjaka. U Europi takvi su ljudi bili poznati pod nazivom "dragomani". Dragomani su imali višestruke zadatke: uz prevođenje političkih i trgovinskih tekstova, usmeno su prevodili i u kontaktima Visoke Porte s ambasadorima i konzulima Zapadnih sila. Na Levantu su postojale prave dragomanske dinastije s vlastitim "nacionalnim", odnosno levantskim korijenima, [7] koje su predstavljale takozvane "otomanske Latine". U Osmanskom Carstvu dragomani su svoj posao od tih vremena nastavili obavljati sve do kraja postojanja carstva, a dijelili su se u dvije glavne kategorije:

1. Dragomani sultanovog carskog Divana ( Dîvân-i Hümâyûn tercümanlari)

Dragomani sultanovog carskog Divana bili su državni službenici Osmanskog Carstva, a na Zapadu su bili poznati i pod nazivom "veliki dragomani". Zauzimali su vrlo visoke položaje, no pritom su se izlagali i velikim opasnostima. Prije razdoblja tanzimata [8] po svojem su položaju bili odmah iza reis-ul kutaba. [9]

Veliki dragoman ( Baştercüman) ili veliki dragoman Visoke Porte ( Bâb-i âli baştercümani) bio je neka vrsta glavnog tumača i prevoditelja koji je rukovodio ekipom pismenih i usmenih prevoditelja. Ljude na tom položaju mogli bismo usporediti sa suvremenim pismenim i usmenim prevoditeljima koji u današnjem svijetu rade za predsjednike i ministre.

Veliki dragoman obavljao je sljedeće poslove:

  • Usmeno je prevodio na sastancima velikog vezira sa stranim izaslanicima.
  • Prevodio je pisma koja su strane misije upućivale sultanu i velikom veziru prilikom audijencije.
  • Sudjelovao je na sastancima velikog vezira sa stranim izaslanicima i vodio bilješke na tim sastancima.
  • Sudjelovao je u osmanskim delegacijama koje su se slale u inozemstvo.
  • Usmeno je prevodio na bilateralnim pregovorima.
  • Sastavljao je nacrte svih vrsta dokumenata koji su se upućivali Zapadnim silama.

Isprva velikim drogmanima nije bilo dozvoljeno da sudjeluju u pregovorima, no ta se praksa promijenila početkom 18. stoljeća. U rukama velikih dragomana tako su se stekle sve diplomatske aktivnosti u Osmanskom Carstvu i oni su postali najznačajniji državni službenici osmanske diplomacije.

Na položaj prvog velikog dragomana Osmanskog Carstva 1502. godine imenovan je Alibeg. Od 1502. do 1661. veliki dragomani birani su iz redova njemačke, mađarske, talijanske i drugih zajednica. Nakon što je 1661. na taj položaj izabran Panagiotis Nikousios, ovu uglednu funkciju su sve do Grčke revolucije 1821. redovito obnašali Grci. Pripadnici kršćanske zajednice, poznate kao  Magnifica Comunità di Pera et GalataI, [10] dijelili su tako sve do sredine 17. stoljeća s pravoslavnim Grcima iz Fenera ulogu velikog dragomana Visoke Porte i velikog dragomana Mornarice. Neke od najvećih dinastija iz te zajednice bile su obitelji Pisani, Navoni, Timoni, Testa, Fonton i druge.

2. Dragomani pri stranim izaslanstvima (ambasadama, konzulatima)

Zapadnim silama koje su otvarale svoja izaslanstva u Osmanskom Carstvu bili su potrebni ljudi s dobrim znanjem njihovog jezika i jezika koji su koristile osmanske vlasti. Ispočetka su strana izaslanstva za te potrebe zapošljavala ljude iz manjinskih kršćanskih zajednica u četvrtima Fener i Pera u Carigradu. U Feneru su živjeli pravoslavni Grci, a u Peri  (Beyoğlu) Latini, [11] često talijanskog porijekla. S vremenom su zapadne zemlje počele obučavati vlastite ljude jer nisu imale povjerenja u lokalne dragomane.

Tako obučeni dragomani bili su istodobno tajnici i prevoditelji. Prevodili su dokumente, a bili su i tumači na sastancima s predstavnicima osmanske administracije. Mnogi znameniti orijentalisti, kao što su povjesničar barun von Hammer, Bianchi, Jaubert, Huart, Schlechta-Wssehrd, M. Hartmann i drugi, u nekom su trenutku bili na funkciji dragomana. Dragomane bi se moglo usporediti s današnjim atašeima za tisak u ambasadama, koji često nastupaju i kao usmeni ili pismeni prevoditelji.

Jedan od razloga iz kojih su zapadnjaci dragomane birali upravo iz gore navedenih obitelji bio je i taj što je osmanska islamska tradicija zabranjivala učenje europskih jezika. Zapadnjake se smatralo nevjernicima. Islamske i kršćanske države nisu se smatrale jednako vrijednima. Europske zemlje su se nazivale " Dar ül-cihad" (Vrata svetog rata) " Diyar-l küfr" (Svijet krivovjernih), i tome slično. Na muslimane koji su suviše dugo živjeli u tim zemljama nije se gledalo s odobravanjem. Ne treba pritom zaboraviti ni osmanski kompleks superiornosti. Sultani  (padişah) i veliki veziri  (sadr’l a’zam) odnosili su se s omalovažavanjem prema emisarima zapadnih zemalja. Iz svih ovih razloga, sve do kraja 19. stoljeća Osmansko Carstvo nije otvorilo nijednu ambasadu u nekoj zapadnoj zemlji.

S proširenjem odnosa između Osmanskog Carstva i Zapadnih sila više nije bilo dovoljno dragomana, pa je svaka zemlja počela tražiti vlastita rješenja. Mletačka Republika počela je od 1551. godine u Carigrad slati malu djecu  (giovani di lingua) da se tamo obučavaju za dragomane. Dubrovačka Republika, Poljska i Francuska krenule su njihovim stopama. Francuski kapucini su 1626. u Carigradu osnovali školu [12] u kojoj se podučavao francuski, turski, latinski, talijanski i vulgarni grčki. U toj školi se obrazovala prva generacija dragomana koji će kasnije služiti Francuskoj. Godine 1669. Colbert je u Carigradu osnovao  École des jeunes de langue. [13] Školarinu je plaćala Marsejska gospodarska komora, tako da je škola bila besplatna. Time se željelo izbjeći zapošljavanje dragomana isključivo iz lokalnih obitelji. "Lokalni" dragomani bili su sultanovi podanici i zbog toga se njihova lojalnost ponekad dovodila u pitanje. Osim toga, njihovo znanje francuskog jezika nije bilo savršeno, pa je i to predstavljalo određeni rizik u pregovorima. Iz toga se rodila zamisao da se odaberu mala djeca koja će već u vrlo ranoj dobi početi učiti orijentalne jezike.

Djeca iz zapadnih zemalja i s raznih područja Osmanskog Carstva stjecala su obrazovanje i učila turski, arapski i perzijski ( elsine’i selâse [14]) . Nakon završene obuke zvali su ih " dil oğlaniI" (djeca "jezičari"). S vremenom su ti đaci postali sastavni dio diplomatskih veza jer su bili ne samo prevoditelji i tumači u komunikaciji između Visoke Porte i izaslanika Zapadnih sila već i stručnjaci za orijentalne civilizacije. Zamijenili su i dragomane poznate pod nazivom " barataires". [15]

Početkom 18. stoljeća učenici  École de Jeunes de langues prevodili su turske, arapske i perzijske rukopise u sklopu obaveznih vježbi, čime se željelo obogatiti biblioteku francuskoga kralja. Ta zamisao bila je dio šireg pokreta, kojega je začetnik bio Colbert, za plansko i redovito prikupljanje orijentalnih djela. Na ideju o prevođenju ovih rukopisa došao je grof Maurepas, državni tajnik Mornarice. Većina prijevoda danas se čuva u Nacionalnoj biblioteci Francuske. Među njima su priče, povijesni, vojni i diplomatski tekstovi, kao i međudržavni ugovori, zakoni i kanoni.

I Britanci su pokušali posebno obučavati dragomane za britansku ambasadu u Carigradu. Zamisao je bila da katedra za grčki jezik u Oxfordu u anglikansku crkvu prima mlade Grke. Jeruzalemski patrijarh i Alexandre Mavrocordato, veliki dragoman Visoke Porte, izrazili su s tim u vezi svoje rezerve bojeći se moguće reakcije osmanskih vlasti.

Zbog svojeg velikog poznavanja islamske civilizacije i njezinih jezika, dragomani su odigrali ključnu ulogu kako u povijesti Osmanskog Carstva tako i u razmjeni znanja i ideja između Osmanskog Carstva i Zapada.


  Prevela na hrvatski Martina Fryda-Kaurimsky



[1] Marghetitch, S.G.,  Étude sur les fonctions des Drogmans des missions diplomatiques ou consulaires en Turquie (Carigrad, 1898.), str. 3. 

[2] Orhonlu, Cengiz. ‘Tercümanʼ,  Islam Ansiklopedisi (Istanbul: MEB, 1993.), 175., str. 176, citirano u Polatci,  Osmanli diplomasisinde oryantalist memurlar ( Osmanli belgeleriyle diloğlanlari ve tercümanlar), str. 42.

[3] Balyos je riječ talijanskog porijekla.  Bailo je bila titula koja se nekoć dodjeljivala konzulima europskih država, a osobito se koristila za izaslanike Mletačke Republike pri Visokoj Porti. Prvi mletački  bailo u Osmanskom Carstvu postavljen je potpisivanjem međunarodnog ugovora iz 1454. godine. Kasnije se isti termin upotrebljavao i za izaslanike i ambasadore iz drugih zemalja.

[4] Franjo I., kralj Francuske, 1535. sklopio je savez sa Sulejmanom Veličanstvenim. Iste godine Francuska u Carigradu otvara svoju prvu ambasadu.

[5] U modernom njemačkom za simultane prevoditelje koristi se riječ " Dolmetscher".

[6] Kinli, str. 83, citirano u Polatci,  Osmanli diplomasisinde oryantalist memurlar ( Osmanli belgeleriyle dilo ğlanlari ve terc ümanlar), str. 41-42.

[7] Levantinci: skup etničkih zajednica koje su stoljećima činile orijentalno latinsku ili osmansko latinsku zajednicu.

[8] Razdoblje poznato kao "tanzimat", što znači "reorganizacija", razdoblje je reformi u Osmanskom Carstvu od 1839. do 1876.

[9] U Osmanskom Carstvu  Reis- ül k ütt âb je vršio funkciju ministra vanjskih poslova.

[10] Podanici osmanskog sultana u Galati koji nisu bili muslimani imali su svoje vijeće poznato kao  Magnifica Comunit à di Pera.

[11] Latinske obitelji u Galati: Navoni, Grillo, Olivieri, Fornetti, itd.

[12]  École de Jeunes de langue des Capucins

[13] Škola je kasnije preseljena u Pariz i danas se zove INALCO (Nacionalni institut za orijentalne jezike i civilizacije).

[14] Tri jezika.

[15] Riječ  barataire potječe od  ber ât, što znači diploma ili svjedodžba. Takav  ber ât osiguravao im je trgovinske i porezne olakšice, zajamčene nagodbama građanima zemalja kojima su služili.



Оттоманы эзэнт гүрэн дэх дрогманат

Эдгээр дрогманыг Османы эзэнт гүрэн хийгээд хожим Турк улсад дипломат орчуулга, хэлмэрчлэл хоёрын тулгын чулууг тавьж, үүсгэн байгуулсан гэж үзэж болно.


by  Elvin ABBASBEYLI — Traduit du français en mongol par : T. Altantsetseg / Ph.D. prof agrégé/ traductrice.  –  edité 4 juilet 2019 


Түүхэнд аливаа нэг улстай харилцаа холбоо тогтоож байгаа улсын дипломатчдыг ажил үүргээ явуулахад гадаад хэл эзэмшсэн хүмүүс туслах ёстой байдаг ба тийм хэлмэрч, орчуулагчдыг Османы улсад дрогман « drogman » гэж нэрлэдэг байжээ.Түүхэнд дрогманатын тухай нэг их мэддэггүй бөгөөд энэ байгууллагын түүх  Барууны улс орнууд Османы эзэнт гүрэнтэй[i] явуулж байсан тогтмол харилцааны эхлэлтэй холбоотой.

Исламын шашинт орнуудад дрогман VIII зуунд Аббасын халифт улсын үед бий болсон ба Египетийн Мамлюк, Анатоли дахь Селжүкүүдийн дунд ч гэсэн байсан байна. Селжүкүүдэд дрогманыг хааны зарлигаар томилдог байсан агаад Османы эзэнт гүрэн уг заншлыг мөнхжүүлсэн юм[ii].  

Османы эзэнт гүрэн дэх орчуулга, дипломат хэлмэрчлэлийн түүх дрогмануудтай нягт холбоотой. Тэднийг Османы эзэнт гүрэн болон хожим Турк улсад дипломат орчуулга, хэлмэрчлэл хоёрын тулгын чулууг тавьж, үүсгэн байгуулсан гэж үзэж болно. Энэ түүх өрнийн хүчирхэг улсуудтай тогтоосон анхны харилцаа холбоо, байгуулсан эхний гэрээнүүдээс үүдэлтэй.   

1454 онд Венецын Бүгд найрамдах улс Истамбул руу Балиос[iii] нэртэй элчин сайдаа илгээний дараа Польш (1475), Орос (1497), Австри (1528), Франц[iv] (1535), Англи (1583), Голланд улс (1612) онд Османы эзэнт гүрэнтэй харилцаа тогтоохоор элчин сайдуудаа илгээж байжээ.

Гэсэн хэдий ч ер бусын энэ хүмүүсийн тухай ярихын өмнө дрогман « drogman » гэдэг үгийн гарал үүслийн тухай багахан авч үзье.

«Drogman » гэдэг үгийн гарал үүсэл

«Drogman » гэдэг үгийн гарал үүслийн талаар олон таамаг бий. Сириак хэлний энэ үг араб хэлэнд (tardjumān), турк хэлэнд (tercüman) болж оржээ.Уг үгийн хамгийн эртний хувилбар бол tagmâna, targem гэдэг хоёр үг юм. Латин хэлэнд (turchimannus, dragumanus, dracmandus, turchimannus), итали хэлэнд (drogmano, dragomanno, turcimanno), франц хэлэнд (drughement, drugement, drogman, truchement), испани хэлэнд (turchiman, trujaman), герман хэлэнд (dragoman), болгар хэлэнд (драгоманин), португаль хэлэнд (turgeman), серб хэлэнд (terduman, dragomani), польш хэлэнд (turdzyman), византийн грек хэлэнд (dragomanus), фламан хэлэнд (droogman) гэж тус тус орж ирсэн байна.   

Тухайн үед энэ үгийг турк гаралтай хэлнүүдэд dilmaç юм уу tilmaç  гэж хэрэглэж байв. Тэгвэл өнөөдөр герман  хэлэнд (эхлээд Tolmetsch дараа нь  Dolmetscher[v] болсон), орос хэлэнд (толмач, нийтлэг хэрэглэдэггүй үг), чех хэлэнд (tlumoč), унгар хэлэнд (tolmács), македон хэлэнд (толкувач), польш хэлэнд (tłumacz) гэх мэтээр Европын зарим хэл зээлдэн хэрэглэж байна. Өнөөгийн турк хэлэнд  хэрэглэгдсээр байгаа үг юм. Түүнчлэн Азербайжан хэлэнд tərcüməçi (орчуулагч / хэлмэрч), dilmanc (хэлмэрч) гэдэг үгсийг хэрэглэдэг.   

Османы бичиг баримтанд элчин сайд, консулын албаны хэлмэрч-орчуулагчийг заахдаа « tercüman» гэдэг үгийн ашиглаж байсан бол Европын[vi] бараг бүх хэлэнд « drogman »  гэдэг үгийг хэрэглэж байжээ.Гэхдээ уг үгийн бичлэг, дуудлага хоёр нэг хэлнээс нөгөө хэлэнд өөрчлөгдөж болох юм. Бид энэ тухай бусад хэлний жишээг авч үзлээ.  

Дрогманууд

Сюблим порт болон Османы эзэнт гүрэнд үйл ажиллагаагаа явуулж байсан Барууны орнуудын дипломат төлөөлөлд Османчууд хийгээд Барууныхны соёлын ялгаа, ёс зүйн дүрмийг өрнө, дорнын хэл шиг сайн эзэмшсэн хүмүүс хэрэгтэй байлаа. Тийм хүмүүсийг Европд « drogman » гэдэг нэрээр сайн мэддэг байв. Дрогманы ажил үүрэгт бичгийн орчуулга хийх, Османы засгийн газар болон Барууны хүчирхэг улсуудын элчин сайд, консулын албаны хооронд улс төрийн юм уу худалдааны асуудлаар хэлмэрчлэл хийх зэрэг олон зүйл багтана.  Ойрхи-Дорнодод үүсч бий болсон “үндэсний” юм уу левантин[vii] гаралтай жинхэнэ дрогманууд “Османы латин соёл иргэншил”-ийг төлөөлж байсан юм. Түүнээс хойш Османы эзэнт гүрэнд дрогманууд оршин байж, эзэнт гүрний төгсгөл хүртэл ажил үүргээ гүйцэтгэсэн. Османы эзэнт гүрэнд дрогманы хоёр том бүлэг оршиж байжээ:

1.Султаны эзэн хааны сайдын дрогманууд (Dîvân-ı Hümâyûn tercümanları)

Султаны эзэн хааны сайдын дрогманууд (Dîvân-ı Hümâyûn tercümanları) Османы эзэнт гүрний албан хаагчид байсан ба Баруунд тэднийг Их дрогман  гэдэг байв.Тэд маш өндөр байр суурь эзлэх хэдий ч эрсдэл бийг мартдаггүй. Танзиматын[viii] үеэс өмнө дрогманууд ач холбогдлоороо Reis-ül küttâb[ix]-ын дараа хоёрдугаарт ордог байжээ.       

Их Дрогман (Baştercüman) юм уу Сюблим Портын Их Дрогман (Bâb-ı âli baştercümanı) нь орчуулагч, хэлмэрчдийн багийн ахлагч Хэлмэрч-Орчуулагч маягийн хүн байжээ. Тэднийг орчин үед ерөнхийлөгч болон сайдуудын орчуулга, хэлмэрчлэл хийдэг орчуулагч, хэлмэрчтэй харьцуулж болно.

Их Дрогман дараах ажлыг гүйцэтгэнэ. Үүнд:

  • Их Сайдын гадаадын элч нартай хийх уулзалтын хэлмэрчлэл
  • Хүлээн авалтын үеэр Султан болон Их Сайдад илгээсэн гадаадын элч нарын захидлын орчуулга
  • Их Сайдын гадаадын элч нартай хийх хуралд оролцох, хурлын тайлан бэлтгэх
  • Гадаадад илгээж байгаа османы төлөөлөгчдийн бүрэлдэхүүнд оролцох
  • Хоёр талын хэлэлцээрийн үеэр хэлмэрчлэл хийх 
  • Барууны хүчирхэг улс орнуудад илгээсэн бүх төрлийн бичиг баримтыг уншиж хянах

Эхэн үедээ Их Дрогмануудад хэлэлцээрт оролцохыг зөвшөөрдөггүй байжээ. Гэсэн хэдий ч энэ байдал XVIII зуунаас эхлэн өөрчлөгдөн, Османы эзэнт гүрний дипломат бүхий л үйл ажиллагаа Их Дрогмануудыг гарт ийнхүү төвлөрлөө. Тэд ингэж Османы улсын дипломат албаны хамгийн чухал албан хаагчид болжээ.  

1502 онд Али Бей Османы эзэнт гүрний анхны Их Дрогман байсан юм. 1502-1661 оны хооронд Их Дрогмануудыг герман, унгар, итали гэх мэт улсын иргэдээс  сонгодог байв.1661 онд Панайотис Никузиосыг Их Дрогманаар томилсноор Грекчүүд нэр хүндтэй уг албыг хаших болж, 1821 оны Грекийн хувьсгал хүртэл үргэлжүүлэн ажилласан юм. Ийнхүү Magnifica Comunità di Pera et Galata[x]гэгдэх христийн бүлгийн гишүүд XVII зууны хагас хүртэл Сюблим Портын Их Дрогман, усан Флотын Их Дрогманы ажил үүргийг Фанарын грек-ортодокс нартай хувааж гүйцэтгэж байв. Тэдний дунд Пизани, Ле Навони, Ле Тимони, Ле Теста, Ле Фонтун... гэх мэт хүмүүсийг дурдаж болох юм.     

2. Гадаад албаны Дрогманууд  (элчин сайдын яам, консулын албад)

Османы эзэнт гүрэнд элч төлөөлөгчөө илгээж байсан Барууны хүчирхэг гүрнүүдэд өөрсдийнх нь хэлийг Османы эзэнт гүрний засаг захиргааны хэл шиг сайн мэддэг хүн шаардлагатай байлаа. Эхэн үедээ тэднийг Константинополийн Фанар, Пера зэрэг христийн цөөнх хэсэг амьдардаг байсан хороололоос элсүүлэн авч байжээ. Фанарын оршин суугчид ортодокс шашинтай Грекчүүд байсан бол Перагийнх (Beyoğlu) ихэнхдээ итали гаралтай Латинчууд[xi] байв. Дараагаар нь өрнийнхөн өөрсдийнхөө дрогманыг бэлтгэж эхэлсэн. Учир нь тэд тухайн улсын дрогманд итгэдэггүй байв.    

Тэр дрогманууд бичиг баримт орчуулах, османы засаг захиргааны төлөөлөлтэй хийх хурлын хэлмэрчлэл хийдэг нарийн бичиг-хэлмэрчийн үүргийг гүйцэтгэдэг байв. Түүнчлэн дипломатуудыг даган явж, элчин сайдын яам юм уу консулын газарт суудаг байжээ.Түүхч гүн Хаммер, Бианчи, Жуберт, Хуарт, Шлехта-Вссехрд, М. Хартманн болон бусад дорно дахины нэрт судлаачид тухайн цаг үедээ дрогманы албыг хашиж байжээ. Бид тэднийг элчин сайдын яамдад хэлмэрчлэл юм уу бичгийн орчуулга ихэвчлэн хийдэг хэвлэл мэдээлэлийн атташетай харьцуулж болох юм.

Барууныхан өөрсдийнхөө дрогмануудыг дээрх хүмүүсээс сонгон бэлтгэж байсан шалтгааны нэг бол Исламын шашны эх сурвалжаас үүдэлтэй уламжлалаар Европын хэл сурахыг хориглодог байсных юм. Барууныхныг үл итгэгчид гэж үздэг байв. Исламын болон Христийн шашинт улсуудын эрх тэгш бус байлаа. Европын улсуудыг « Dar ül-cihad » (Ариун дайны хаалга) « Diyar-ı küfr » (Үл илтгэхийн орон)... гэх мэтээр нэрлэнэ. Тэр ч бүү хэл исламын шашинт хэн нэгэн баруунд хэтэрхий удаан байхыг үл таашаана. Османчуудын өөрсдийгөө бусдаас дээгүүр гэх үзлийг үл умартана. Султан (padişah) болон  их сайдууд (sadr-ı a´zam) барууны орноос ирсэн элч нарт доромжилсон байдлаар ханддаг байжээ. Ийм шалтгаануудаас болж Османы эзэнт гүрэн XIX-р зууны сүүлч хүртэл барууны орнуудад элчин сайдын яамаа хэзээ ч нээгээгүй юм.

Османы эзэнт гүрэн болон Барууны хүчирхэг улсуудын хоорондын өсөн нэмэгдэх харилцааны эрэлт хэрэгцээг дрогманууд хангаж дийлэхээ болив.Тиймээс улс орон бүр өөр шийдэл олох болов. 1551 оноос эхлэн Венецээс залуу хүүхдүүдийг (Giovani di lingua) дрогман болгохоор Константинополь руу сургуульд явуулж байв. Гэгээн Влакийн Бүгд Найрамдах Улс, Польш, Франц улсууд ч ялгаагүй дээрх санаачлагыг дагалаа.1626 онд Францын Капусинчууд франц, турк, латин, итали, хэрэглээний грек хэл заах сургуулийг[xii] Константинопольд нээсэн бөгөөд энэ нь Францын төлөө ажиллах дрогмануудын анхны цөмийг бүрдүүлсэн юм. 1669 онд Колберт “Хэлний залуучууд”[xiii] нэртэй дрогманы сургуулийг Константинополь хотод нээв. Төлбөргүй энэ сургуулийн зардлыг Марселийн Худалааны Танхим хариуцаж байлаа. Константинополийн иргэдээс дрогман элсүүлэхийг зайлсхийх зорилготой байв. “Орон нутгийн” дрогманууд Их Эзний хүмүүс байсан хийгээд үнэнч байдал нь заримдаа эргэлзээтэй төдийгүй франц хэлний мэдлэг нь хэлэлцээр хийхэд эрсдэл дагуулж байв.Тиймээс залуу хүүхдүүдийг элсүүлэн авч, багаас нь дорнын хэл  заах санаа төржээ.

Барууны улс орон хийгээд Османы эзэнт гүрний нутаг дэвсгэрээс ирсэн залуучууд тэнд боловсрол эзэмшиж, турк, араб, перс (elsine-i selâse[xiv]) хэлийг сурч байлаа. Төгсөөд гарсных нь дараа тэднийг « dil oğlanı » (Хэлний Хөвгүүд) гэж хүлээн зөвшөөрнө. Цаг хугацаа өнгөрөхийн хэрээр эдгээр оюутан Сюблим Порт болон барууны хүчирхэг улсуудын хоорондын орчуулагч, хэлмэрч төдийгүй өрнийн соёл иргэншлийн мэргэжилтнүүд болсныхоо хувьд дипломат харилцааны салшгүй хэсэг болсон юм. Тэд « barataires »[xv] гэж хэлдэг дрогмануудыг бас оролно. 

XVIII зууны эхээр Хэлний Залуучуудын Сургуулийн сурагчид заавал гүйцэтгэх дасгал болгож, турк, араб, перс хэлээр бичсэн гар бичмэлийн орчуулгыг хийх ёстой байдаг байжээ. Энэ нь Францын эзэн хааны номын санг баяжуулах зорилготой байсан аж. Орчуулгын уг бодлого Колбертийн үед үүссэн дорнын бүтээлүүдийг ухаалгаар сонгож, эмх цэгцтэйгээр эзэмших бодлогын ерөнхий хөдөлгөөний нэг хэсэг байв.     

Гар бичмэл орчуулах санааг тэнгисийн цэргийн хүчний төрийн нарийн бичгийн дарга Мурепас гаргасан юм.Орчуулгын ихэнх нь өдгөө Францын Үндэсний номын санд хадгалагдаж байгаа бөгөөд гэрээ хэлэлцээр, хууль, дүрмээс гадна үлгэр, түүх, цэрэг, дипломатын бүтээлийн орчуулга багтаж байна.  

Түүнчлэн Англичууд Константинополь дахь элчин сайдын яамандаа ажиллах дрогмануудыг бэлтгэх гэж оролджээ. Оксфордын Грек коллеж залуу Грекчүүдийг английн шашинд хүлээж авах ёстой байлаа. Гэхдээ Османы эрх баригчдаас эсэргүйцсэн хариу үйлдэл ирж магадгүй хэмээн Ирусалемийн патриарх болон Сюблим Портын их дрогман Александр Маврокордато нар хязгаар тогтоосон байна.

Исламын соёл иргэншил, хэлний тухай гүнзгий мэдлэгтэй болсон дрогманууд

Османы эзэнт гүрэн, Өрнө хоёрын хооронд мэдлэг болон үзэл санаа дамжуулахад гол үүрэг гүйцэтгэж, Османы эзэнт гүрний түүхэнд чухал байр суурийг эзэлж байжээ.

 


Франц хэлнээс орчуулсан: Т. Алтанцэцэг /Ph.D. дэд проф/, орчуулагч


[i] Маргхетич, С. Г., Турк дэх дипломат болон консулын үйл ажиллагаанд Дрогмануудын гүйцэтгэх үүргийг судлах нь” (Константинополь, 1898). х. 3

[ii] Орхонлю, Сэнгиз. ‘Tercüman’, İslam Ansiklopedisi (Истамбул: MEB, 1993), 175., х. 176, ПОЛАТСИГ-ийн дурдсанаар, Osmanlı diplomasisinde oryantalist memurlar (Osmanlı belgeleriyle diloğlanları ve tercümanlar). х. 42

[iii] Balyos гэдэг үг бол итали гаралтай үг юм.  Bailo гэдэг цолыг урьд цагт Европын улс орнуудын консулд олгодог байжээ. Ялангуяа Венецийн Бүгд Найрамдах улсаас Сюблим Портод илгээсэн элч нарт хэрэглээж байв. Османы эзэнт гүрэнд Венецийн анхны элчийг 1454 оны гэрээнд гарын үсэг зурахтай хамт томилжээ. Сүүлд уг нэрээр бусад улс орны элч, элчин сайдуудыг бас нэрлэдэг болсон байна.

[iv] 1535 онд I Франсуа хаан  Агуу Сулеймантай барилдлага тогтоов. Тэр жилдээ Францын элчин сайдын яам Константинопольд суурьшжээ.

[v] Өнөөдөр герман хэлэнд « dolmetscher » гэдэг үг нь бага хурлын хэлмэрчдийг хэлдэг.

[vi] КИНЛИ. х. 83, ПОЛАТСИ-гийн дурдсанаар, Osmanlı diplomasisinde oryantalist memurlar (Osmanlı belgeleriyle diloğlanları ve tercümanlar). х. 41-42

[vii] Левантин : Дорно дахинд олон зууны туршид латин үндэстэн юм уу османы латиныг бүрдүүлж байсан бүлгүүдийн нэгдэл

[viii] Османы турк хэлэнд “дахин зохион байгуулалт” гэсэн утгатай Танзиматын үе гэдэг нь 1839-1873 оны хоорондох Османы эзэнт гүрний үеийг хэлнэ.

[ix] Османы эзэнт гүрэнд Reis-ül küttâb нь Гадаад хэргийн сайдыг албыг хашдаг.

[x]Галатад османы султаны исламын шашингүй хүмүүсийг Magnifica Comunità di Pera гэдэг нэр бүхий зөвлөл харгалздаг байжээ. 

[xi] Галатагийн латин гэр бүлүүд : Ле Навони, Ле Грилло, Ле Оливиери, Ле Форнетти, гм.

[xii]  Капусины хэлний Залуучуудын сургууль.

[xiii] Уг сургуулийг Парис хот руу шилжүүлсэн ба өнөөдөр l’INALCO  ( Дорно дахины хэл, иргэншлийн үндэсний дээд сургууль) гэж нэрлэдэг.

[xiv] Гурван хэл

[xv] Barataire гэдэг үг berât юм уу brevet гэдэг үгнээс гаралтай. “Berât” нь тэдэнд гэрээгээр баталгаажсан худалдааны болон татварын давуу эрхийг олгодог.  



Het Drogmanschap in het Ottomaanse Rijk

Drogmannen zijn eigenlijk de grondleggers van het diplomatieke vertalen en tolken in het Ottomaanse Rijk en later in Turkije.


by   Elvin ABBASBEYLI —  translation by  Sybelle van Hal-BockMarie-Henriette Cassé-Kamper  originally published 19 January 2020 

Historisch gezien moest een staat die betrekkingen wilde aanknopen met een andere staat zich laten bijstaan door mensen die hun talen vloeiend spraken om diplomaten te helpen bij hun werkzaamheden. Deze tolken en vertalers werden in het Ottomaanse rijk  “ drogman” genoemd. Het drogmanschap is een weinig bekend instituut en de geschiedenis ervan is verbonden met het begin van de reguliere betrekkingen die westelijke landen onderhielden met het Ottomaanse Rijk [1].

In de islamitische landen verschenen de drogmannen in de 8e eeuw voor het eerst, ten tijde van de Abassiden. We kennen ze ook van de Mammelukken in Egypte en de Seltsjoeken in Anatolië. De drogman werd bij de Seltsjoeken benoemd bij  firman. Het Ottomaanse Rijk zette deze traditie voort [2].

De geschiedenis van het diplomatieke tolken en vertalen in het Ottomaanse Rijk is nauw verbonden met de drogmannen. Het waren eigenlijk de grondleggers van het tolken en vertalen voor diplomaten in het Ottomaanse Rijk en later in Turkije. Deze geschiedenis begint met de eerste contacten en de eerste verdragen die werden gesloten met de Westerse mogendheden.

In 1454 stuurde Venetië een ambassadeur, de  Balyos, [3] naar Istanbul .

Net als de Republiek  Venetië hadden Polen (1475), Rusland (1497), Oostenrijk (1528), Frankrijk [4], (1535), Engeland (1583) en Holland (1612) ambassadeurs gestuurd om banden aan te knopen met het Ottomaanse Rijk.

Maar voordat we het over deze buitengewone mensen gaan hebben, staan we even stil bij de oorsprong van het woord “ drogman”.


 De oorsprong van het woord “drogman”

Er zijn talrijke hypotheses over de oorsprong van het woord “ drogman”.

Dit oorspronkelijk Syrische woord werd overgenomen in het Arabisch ( (tardjum?n)) toen in het  Turks  (terc¸man). De oudste versies van dit woord zijn  tagmâna en  targem. Het drong ook door in het latijn ( turchimannus, dragumanus, dracmandus), in het Italiaans ( drogmano,dragomanno, turcimanno) het Frans ( drughemant, drughemant, drogman, truchement), het Spaans (turchiman, trujaman), het Duits ( dragoman), het Bulgaars (драгоманин), het Portugees ( turgeman), het Servisch ( terduman, dragomani), het Pools ( turdzyman), het Grieks byzantijns ( dragomanus), en het Vlaams ( droogman).

Destijds werd het woord gebruikt in Turkse talen als  dilmaç of tilmaç.

Tegenwoordig is het een leenwoord in bepaalde Europese talen zoals het Duits ( Tolmetsch werd  Dolmetscher [5] ), het Russisch (толмач, tegenwoordig weinig gebruikelijk) het Tsjechisch (tlumoč) het Hongaars (tolmács) het Macedonisch (толкувач), het Pools (tłumacz) enz.. Het wordt nog steeds gebruikt in het hedendaagse Turks. In het Azerbeidzjaans worden ook de woorden tərcüməçi (tolk/vertaler) en dilmanc (tolk) gebruikt.

Het woord “ tercüman” werd weliswaar gebruikt in de officiële Ottomaanse documenten om de tolk-vertalers bij ambassades en consulaten aan te duiden, maar  het woord “ drogman”  was juist in zwang in nagenoeg alle talen van Europa [6]. Echter, de spelling ervan verschilde van taal tot taal, zoals de bovenvermelde voorbeelden aangeven.


De Drogmannen

De Hoge Porte en de diplomatieke vertegenwoordigingen van het Westen in het Ottomaanse Rijk hadden mensen nodig die de Westerse en Oosterse talen goed beheersten maar ook de culturele verschillen en gedragscodes van de Ottomanen en de Westerlingen kenden. In Europa kende men deze mensen onder de naam “ drogman”. Hun takenpakket was zeer gevarieerd: vertalen en tolken (handel, diplomatie) tussen de Hoge Porte en de ambassadeurs en consuls van Westerse mogendheden. Deze vormden waarlijk “drogmandynastieën”, gevestigd in de Levant, en qua nationaliteit stamden zij af van een Levantijnse  [7] loot en vertegenwoordigden “de Levantijnse latiniteit”.

Daarna kwam men Drogmannen ook tegen in het Ottomaanse Rijk. Zij bleven  actief tot het einde van het Rijk. Het Ottomaanse Rijk kende twee categorieën drogmannen:

1 Drogmannen van de Keizerlijke Divan van de Sultan (Dîvân-ı Hümâyûn tercümanları)

De Drogmannen van de Keizerlijke Divan van de Sultan ( Dîvân-ı Hümâyûn tercümanları) waren ambtenaren van het Ottomaanse Rijk en stonden in  het Westen ook wel te boek als de Grote Drogman of Hoofddrogman. Hun hoge  functie stond in aanzien maar was niet vrij van gevaren. Vóór het Tanzimaat bekleedden zij de op een na belangrijkste post, na die van de  Reis-ül küttâb [8].

De Grote Drogman ( Baştercüman) of de Hoofddrogman van de Hoge Porte (Bâb-ı âli baştercümanı ) was een soort chef tolk/ vertaler die een groep tolken en vertalers aanstuurde.

Ze zijn te vergelijken met de vertalers en tolken die heden ten dage werken voor presidenten en ministers.

De Hoofddrogman had de volgende taken:

  • Gesprekken tolken tussen de Grootvizier en buitenlandse gezanten.
  • Brieven vertalen die door buitenlandse missies aan de Sultan en de Grootvizier gestuurd werden tijdens ontvangsten.
  • Bijwonen van bijeenkomsten tussen de Grootvizier en buitenlandse gezanten en het opstellen van de notulen van deze vergaderingen.
  • Buitenlandse bezoeken van Ottomaanse delegaties begeleiden.
  • Bilaterale onderhandelingen tolken.
  • Allerhande documenten opstellen die gestuurd werden naar Westerse mogendheden.

Aanvankelijk mochten de Hoofddrogmannen deze onderhandelingen niet bijwonen. Maar die praktijk veranderde in de 18e eeuw. Alle diplomatieke activiteiten van het Ottomaanse Rijk waren derhalve louter en alleen in handen van deze Hoofddrogmannen. En zo waren zij de belangrijkste ambtenaren in de diplomatie van het Ottomaanse Rijk.

In 1502 werd Ali Bey de eerste Hoofddrogman van het Ottomaanse Rijk.

Van 1502 tot 1661 werden de Hoofddrogmans gekozen uit Duitse, Hongaarse, Italiaanse en andere gemeenschappen. En 1661 werd Panayotis Nicousios benoemd in de functie van Hoofddrogman en zo begint voor de Grieken het uitoefenen van de prestigieuze functie tot de Griekse revolutie in 1821. Tot de helft van de 17e eeuw hebben leden van de christelijke gemeenschap, bekend onder de naam  Magnifica Communità dit Pera et Galata  [9] de functie van Hoofddrogman van de Hoge Porte en de Hoofddrogman van de Vloot gedeeld met de Grieks-orthodoxen.

Tot de de grote dynastieën van deze gemeenschap behoorden de Pisani, de Navoni, de Timoni, de Testa, de Fonton en andere families.

2 Drogmannen op buitenlandse missies (ambassades, consulaten)

De Westerse mogendheden die vertegenwoordigingen in het Ottomaanse rijk bezaten, hadden mensen nodig die hun taal even goed spraken als de taal die gebezigd werd door het bestuur van het Ottomaanse Rijk. Aanvankelijk wierven de buitenlandse missies deze functionarissen bij de christelijke minderheidsgemeenschappen in Phanar en Pera in Constantinopel. De inwoners van Phanar waren orthodoxe Grieken en die van de wijk Pera (Beyoğlu) waren Latijns, [10] doorgaans van Italiaanse origine. De Westerse landen begonnen daarna hun eigen Drogmannen op te leiden, omdat ze geen vertrouwen hadden in de lokale drogmannen.

Deze drogmannen vervulden de rol van secretaris cq tolk, ze vertaalden documenten en tolkten bij vergaderingen met de vertegenwoordigers van het Ottomaanse bestuur. Ze begeleidden de diplomaten en woonden in de ambassade of het consulaat. Veel gerenommeerde oriëntalisten zoals historicus baron de Hammer, Bianchi, Jaubert, Huart,  Schlechta-Wssehrd, M. Hartmann en anderen, hebben op enig moment, de functie van drogman vervuld.

Je kunt ze vergelijken met de persattaché van een ambassade die vaak optreedt als tolk of vertaler.

Een van de redenen dat de Westerlingen hun drogmannen kozen uit die families, was dat de Ottomaanse traditie die voortkwam uit de Islam, het verbood Europese talen te leren; Westerlingen werden als ongelovig beschouwd. Islamitische staten en christelijke staten stonden niet op voet van gelijkheid. De Europese landen werden “ Dar ül-cihad” genoemd (de poort van de heilige oorlog) “ Diyar-ı küfr” (de wereld van de ongelovigheid).

Het was al bedenkelijk als een moslim te lang in deze landen woonde. En dan hebben we nog het meerderwaardigheidsgevoel van de Ottomanen. De sultans ( padişah) en de grootviziers ( sadr-ı a´zam) behandelden buitenlandse gezanten op een vernederende manier. Om al die redenen heeft het Ottomaanse Rijk tot het einde van de 19e eeuw geen enkele ambassade geopend in de Westerse landen.

Naarmate de betrekkingen tussen het Ottomaanse Rijk en de Westerse mogendheden toenamen, waren er niet voldoende drogmans om te voldoen aan de behoefte eraan. Ieder land ging dus op zoek naar een andere oplossing. Vanaf 1551 stuurde Venetië jonge kinderen “ giovani di lingua” naar Constantinopel om te studeren voor drogman. De Republiek van Ragusa, Polen en Frankrijk ontplooiden hetzelfde initiatief.

In 1626 richtten de Franse kapucijnen een school  [11] op in Constantinopel waar Frans, Turks, latijn, Italiaans en Vulgair Grieks werd onderwezen.  Deze school was de eerste kern die drogmans leverde voor Frankrijk.

In 1669 stichtte Colbert in Constantinopel een drogmanschool, de school voor “taaljongeren” [12]. Het onderwijs was gratis, de kamer van koophandel van Marseille nam de kosten van de school voor zijn rekening. Het doel was om te vermijden dat drogmannen alleen bij lokale gezinnen werden aangeworven. De “ lokale” drogmannen waren onderdanen van de Grote Heer, soms was waakzaamheid geboden als het om hun loyaliteit ging en hun wel eens wankele Frans kon een risico vormen bij onderhandelingen. Daarom bedacht men dat men kinderen kon werven op jonge leeftijd om de Oosterse talen te leren.

De jonge kinderen die uit westerse landen en uit gebieden van het Ottomaanse Rijk kwamen, kregen onderwijs en leerden Turks, Arabisch en Perzisch ( elsine-i selâse) [13].Na hun opleiding werden ze erkend als “jongens van taal” ( dil oğlanı)

Mettertijd werden deze studenten integraal onderdeel van de diplomatieke betrekkingen doordat ze niet alleen vertaalden en tolkten tussen de Hoge Porte en de gezanten van Westerse mogendheden, maar zich ook specialiseerden in oosterse beschavingen. Zij vervingen ook zogeheten “barat”  drogmannen [14] .

Begin 19e eeuw, moesten de leerlingen van de  Jongeren Taalschool als verplichte oefeningen vertalingen maken van Turkse, Arabische en Perzische manuscripten.

Het doel was de verrijking van de bibliotheek van de koning van Frankrijk. Dit vertaalbeleid strookte met een algemene beweging, geïnitieerd onder Colbert, van een bedachtzaam en geordend aankoopbeleid van Oosterse werken .

Het idee kwam van de graaf de Maurepas, staatsecretaris voor de marine, die de vertaling wilde van de manuscripten. Het merendeel van de vertalingen wordt bewaard in de nationale bibliotheek van Frankrijk. Het waren vertalingen van vertellingen, historische, militaire en diplomatieke teksten, verdragen, wetten en canons.

Ook de Engelsen hebben geprobeerd drogmannen op te leiden voor de Britse ambassade in Constantinopel. Het Griekse college in Oxford moest jonge Grieken in het anglicaanse geloof opnemen.  De patriarch van Jeruzalem en de Hoofddrogman van de  Hoge Porte,  Alexandre Mavrocordato waren terughoudend vanwege mogelijke reacties van de Ottomaanse autoriteiten.

De drogmannen hebben, door hun diepgaande kennis van de moslim beschaving en haar talen, een sleutelrol gespeeld bij het doorgeven van kennis en gedachtengoed tussen het Ottomaanse Rijk en het Westen en hebben een belangrijke plaats ingenomen in de geschiedenis  van het Ottomaanse Rijk.


Artikel vertaald door  Sybelle van Hal-Bock en  Marie-Henriette Cassé-Kamper  


[1] Marghetitch, S.G. (1898). Étude sur les fonctions des Drogmans des missions diplomatiques ou consulaires en Turquie, p. 3. Constantinople.

[2] Orhonlu, Cengiz. (1993). Tercüman. İslam Ansiklopedisi. Istanbul, MEB, 176, geciteerd door Polatci, Osmanlı diplomasisinde oryantalist memurlar (Osmanlı belgeleriyle diloğlanları ve tercümanlar), p.42.

[3]  BALYOS is een woord van Italiaanse oorsprong.  Bailo was ooit een titel verleend aan consuls van Europese landen, maar het wordt vooral gebruikt voor gezanten van de Republiek Venetië bij de Hoge Porte.

De eerste  bailo van Venetië bij het Ottomaanse Rijk werd benoemd bij de ondertekening van het verdrag van 1454. Later bedoelde men met deze term ook de gezanten en ambassadeurs van andere landen.

[4] in 1535 ging François I een alliantie aan met Soleiman de Grote. In datzelfde jaar werd de eerste Franse  ambassade geopend in Constantinopel.

[5] Tegenwoordig wordt het Duitse woord “ Dolmetscher” gebruikt voor conferentietolken.

[6] Kinli. p. 83, geciteerd door Polatci.  Osmanlı diplomasisinde oryantalist memurlar (Osmanlı  belgeleriyle diloğlanları ve tercümanlar). pp. 41-42.

[7] Levant: het geheel van gemeenschappen die eeuwen lang de oosterse Latijnse natie of latijn-Ottomaanse natie vormden.

[8] Het tijdperk van de Tanzimaat hetgeen reorganisatie betekent in het Ottomaanse Turks was een periode in het Ottomaanse Rijk van 1839 -1876.

[9] De niet-moslim onderdanen van de  Ottomaanse sultan in Galata vielen onder een raad die de naam droeg:  Magnifica Comunità di Pera.

[10] De Latijnse families van Galata : Navoni, Grillo, Olivieri, Fornetti enz.

[11] Capucijner school voor taaljongeren.

[12] Deze school is verplaatst naar Parijs en heet nu INALCO (Instituut National des Langues et Civilisations Orientales)

[13] De drie talen

[14] Het woord  barataire komt van  berât oftewel brevet. Deze  berât geef hun commerciële en fiscale voorrechten, die door de Capitulations werden gegarandeerd aan de onderdanen van de landen die zij dienden.

 


O Drogomanato no Império Otomano

Esses personagens poderiam ser considerados os pais-fundadores da tradução diplomática e da interpretação no Império otomono e mais tarde na Turquia.


by Elvin ABBASBEYLI —  published 27 April 2020 

Traduzido por Eleonora Alcantara de Barros

Ao longo da História, um país que estabelecesse relações com outro devia ser assistido por pessoas que dominassem línguas para auxiliar diplomatas em suas missões. No Império Otomano, esses intérpretes e tradutores eram denominados « drogomanos ». O drogomanato é uma instituição pouco conhecida e a história dessa instituição está vinculada ao início das relações regulares que os países ocidentais mantinham com o Império Otomano[i].

Nos países muçulmanos, os drogomanos surgiram no século VIII, na época dos Abácidas. Existiam também entre os Mamelucos do Egito e os Seljúquidas da Anatólia. Dentre os Seljúquidas o drogomano era nomeado por um firmã. O Império Otomano perpetuou essa tradição[ii].

A história da tradução e da interpretação diplomáticas no Império Otomano está intimamente ligada aos drogomanos. Esses personagens poderiam ser considerados os pais-fundadores da tradução diplomática e da interpretação no Império Otomano e mais tarde na Turquia. A história se inicia quando dos primeiros contatos e dos primeiros tratados celebrados com as potências ocidentais.

Em 1454, Veneza havia enviado a Istambul seu embaixador denominado Balyos[iii]. Tal como a República de Veneza, a Polônia (1475), a Rússia (1497), a Áustria (1528), a França[iv] (1535), a Inglaterra (1583) e a Holanda (1612) haviam enviado embaixadores para estabelecer relações com o Império Otomano.

Porém, antes de falarmos desses personagnes fora do comum, detenhamo-nos um pouco na origem da palavra « drogomano ».

Origem da palavra « drogomano »

Há várias hipóteses quanto à origem do termo « drogomano ». Esta palavra de origem siríaca passou para o árabe (tardjumãn) e em seguida para o turco (tercüman). Suas versões mais antigas são tagmâna targem. Passou para o latim (turchimannus, dragumanus, dracmandus, turchimannus), para o italiano (drogmano, dragomanno, turcimanno), para o francês (drughement, drugement, drogman, truchement), para o espanhol (turchiman, trujaman), para o alemão (dragoman), para o búlgaro (драгоманин), para o português (turgeman), para o sérvio (terduman, dragomani), para o polonês (turdzyman), para o greco-bizatino (dragomanus) e para o flamengo (droogman).

Na época, a palavra era utilizada nas línguas turcas como dilmaç ou tilmaç. No mundo de hoje, algumas línguas europeias tomaram esse termo emprestado. Por exemplo, o alemão (Tolmetsch depois Dolmetscher[v])o russo (толмач, pouco utilizada), o tcheco (tlumoč), o húngaro (tolmács), o macedônio (толкувач), o polonês (tłumacz), etc. Continua em uso no idioma turco atual. Em azerbaidjano, as palavras tərcüməçi (tradutor / intérprete) e dilmanc são igualmente utilizadas.

Enquanto que a palavra « tercüman » era utilizada nos documentos otomanos para designar os intérpretes-tradutores de embaixadas e consulados, era a palavra « drogomano » que estava em uso em praticamente todas as línguas da Europa[vi]. No entanto, a ortografia e a pronúncia dessa palavras podiam variar de um idioma para os demais. Vimos acima exemplos em outras línguas.

Os Drogomanos

A Sublime Porta e as missões diplomáticas do Ocidente presentes no Império Otomano requeriam pessoas que dominassem tanto as línguas ocidentais e orientais como as diferenças culturais e os códigos comportamentais dos Otomanos e dos Ocidentais. Na Europa, essas pessoas eram conhecidas como « drogomanos ». Suas tarefas compreendiam diversas missões, tais como tradução e interpretação política ou comercial entre a Sublime Porta e os embaixadores e os cônsules das potências ocidentais. Essas verdadeiras dinastias de drogomanos estabelecidas no Levante, de linhagem « nacional » ou levantina[vii], representavam « a latininade otomana ». Desde então, os drogomanos estiveram presentes no Império Otomano e exerceram as suas funções até o fim do Império. Havia no Império Otomano duas grandes categorias de drogomanos:

1.Drogomanos do Divã Imperial do Sultão (Dîvân-ı Hümâyûn tercümanları)

Os drogomanos do Divã Imperial do Sultão (Dîvân-ı Hümâyûn tercümanları) eram funcionários do Império Otomano também conhecidos no Ocidente como os Grandes Drogomanos no Ocidente. A posição que ocupavam era muito elevada, porém não esqueçamos os riscos que corriam. Antes da época dos Tanzimat[viii], ocupavam, em razão de sua importância, o segundo lugar após o dos Reis-ül küttâb[ix].

O Grande Drogomano (Baştercüman) ou o Grande Drogomano da Sublime Porta (Bâb-ı âli baştercümanı) era um tipo de intérprete-tradutor chefe da equipe de tradutores e intérpretes. Podemos compará-los a tradutores e intérpretes que trabalham para os presidentes e os ministérios nos dias de hoje.

O Grande Drogomano exercia as seguintes funções :

  • Interpretação dos encontros do Grão-Vizir com os enviados estrangeiros.
  • Tradução das cartas das missões estrangeiras enviadas ao Sultão e ao Grão-Vizir quando das recepções.
  • Participação nas reuniões do Grão-Vizir com os enviados estrangeiros e preparo das atas dessas reuniões.
  • Participação nas delegações otomanas enviadas ao exterior.
  • Interpretação quando das negociações bilaterais.
  • Redação de todos os tipos de documentos enviados às potências ocidentais.

Inicialmente os Grandes Drogomanos não eram autorizados a participar das negociações. Porém esta prática mudou a partir do século XVIII. Todas as atividades diplomáticas do Império Otomano concentraram-se assim nas mãos desses Grandes Drogomanos. Eram eles os funcionários mais importantes da diplomacia do Império Otomano.

Em 1502, Ali Bey foi o primeiro Grande Drogomano do Império Otomano. De 1502 a 1661, os Grandes Drogomanos eram escolhidos dentre as comunidades alemã, húngara, italiana, etc. Em 1661, com a nomeação de Panayotis Nicousios para o cargo de Grande Drogomano, foram os Gregos que começaram a ocupar esse cargo de prestígio, até a Revolução grega de 1821. Assim, os membros da comunidade cristã conhecida como a Magnifica Comunità di Péra et Galata[x], compartilharam até a metade do século XVII com os greco-ortodoxos do Fanar as funções de Grande Drogomano da Sublime Porta e de Grande Drogomano da Frota. Entre as grandes dinastias que pertenciam a esta comunidade, podemos citar os Pisani, os Navoni, os Timoni, os Testa, os Fonton, etc.

2. Drogomanos das missões estrangeiras (embaixadas, consulados)

As potências ocidentais que enviavam missões ao Império Otomano necessitavam de pessoas que falassem tão bem a sua própria língua quanto aquela que era utilizada pelas autoridades do Império Otomano. No início, as missões estrangeiras as recrutavam entre as comunidades minoritárias cristãs dos bairros de Fanar e de Péra em Constantinopla. Os habitantes de Fanar eram Gregos ortodoxos e os do bairro de Péra (Beyoğlu) eram latinos[xi], frequentemente de origem italiana. Em seguida, não confiando nos drogomanos locais, os países ocidentais começaram a formar os seus próprios drogomanos.

Esses drogomanos desempenhavam o papel de secretários-intérpretes que traduziam documentos e reuniões realizadas com os representantes das autoridades otomanas. Acompanhavam os diplomatas e residiam junto à embaixada, ou nos consulados. Muitos orientalistas de renome, tais como o historiador Barão de Hammer, Bianchi, Jaubert, Huart, Schlechta-Wssehrd, M. Hartmann e outros, em um dado momento de suas carreiras exerceram o cargo de drogomanos. Podemos compará-los a adidos de imprensa das embaixadas, que frequentemente desempenham o papel de intérpretes ou de tradutores.

Uma das razões pelas quais os Ocidentais escolhiam os seus drogomanos dentre essas famílias era o fato de que segundo as tradições otomanas, com fonte no Islã, era proibido aprender as línguas dos Europeus. Os ocidentais eram considerados infieis. Os países muçulmanos e os países cristãos não estavam no mesmo pé de igualdade. Os países europeus eram chamados de « Dar ül-cihad » (A porta da Guerra Santa) « Diyar-ı küfr » (O mundo da infidelidade), etc. Era até mesmo mal visto para um muçulmano residir muito tempo nesses países. Vale lembrar o complexo de superioridade dos Otomanos. Os sultões (padişah) e os Grão-Vizires  (sadr-ı a´zam) se comportavam de maneira humilhante para com os enviados pelos países ocidentais. Por todos esses motivos, até o século XIX o Império Otomano nunca havia aberto embaixadas nos países ocidentais.

Com o incremento das relações entre o Império Otomano e as potências ocidentais, os drogomanos já não conseguiam suprir as necessidades. Assim, cada país optou por outras soluções. Desde 1551, Veneza mandava seus jovens a Constantinopla para estudar (Giovani di lingua) e se tornarem drogomanos. A República de Ragusa, a Polônia e a França também tomaram essa iniciativa. Em 1626, os Capuchinhos franceses criaram em Constantinopla uma escola[xii] para ensinar francês, turco, latim, italiano e grego vulgar. Essa escola constituiu o primeiro núcleo de drogomanos, a escola dos « Jovens de Língua »[xiii]. Era uma escola gratuita e a Câmara de Comércio de Marselha custeava os seus gastos. A finalidade era evitar que fossem recrutados drogomanos somente dentre as famílias locais. Sendo os drogomanos « locais » súditos do Grande Senhor, sua lealdade era por vezes questionada e o conhecimento pouco preciso do francês também constituía um risco para as negociações. Por esse motivo surgiu a ideia de recrutar jovens de pouca idade para ensinar-lhes cedo as línguas orientais.

Jovens de pouca idade provenientes dos países ocidentais e dos territórios do Império Otomano estudavam e aprendiam turco, árabe e persa (elsine-i selâse[xiv]).  Depois de formados, eram reconhecidos como « dil oğlanı » (Jovens de Línguas). Com o tempo, esses estudantes vinham a fazer parte integrante dos vínculos diplomáticos, tornando-se não somente tradutores e intérpretes entre a Sublime Porta e os enviados pelas potências ocidentais, como também especialistas em civilizações orientais. Substituíam também os drogomanos ditos « barataires »[xv].

No início do século XVIII, os exercícios impostos aos alunos das Escolas de Jovens de Línguas consistiam em traduzir manuscritos turcos, árabes e persas, com a finalidade de enriquecer a Biblioteca do Rei da França. Essa política de tradução inscreve-se em um movimento geral, iniciado por Colbert, de uma política refletida e ordenada para a aquisição de obras orientais. Foi uma ideia do Conde de Maurepas, secretário de Estado para a Marinha para que houvesse a tradução dos manuscritos. A maioria das traduções estão arquivadas atualmente na Biblioteca nacional da França. Diziam respeito tanto a contos, textos históricos, militares e diplomáticos como a tratados, leis e cânones.

Os Ingleses também tentaram preparar drogomanos dedicados à embaixada britânica de Constantinopla. O Colégio grego de Oxford devia receber jovens Gregos na religião anglicana, mas o patriarca de Jerusalém e o grande drogomano da Sublime Porta Alexandre Mavrocordato manifestaram reservas por causa de uma eventual reação das autoridades otomanas.

Por seus conhecimentos profundos da civilização muçulmana e de seus idiomas, os drogomanos desempenharam um papel chave na transmissão dos conhecimentos e das ideias entre o Império Otomano e o Ocidente e ocuparam um lugar importante da história do Império Otomano.  


Traduzido por Eleonora Alcantara de Barros


[i] MARGHETITCH, S. G., Étude sur les fonctions des Drogmans des missions diplomatiques ou consulaires en Turquie (Constantinople, 1898). p. 3

[ii] ORHONLU, Cengiz. ‘Tercüman’, İslam Ansiklopedisi (İstanbul: MEB, 1993), 175., p. 176, cité par POLATCI, Osmanlı diplomasisinde oryantalist memurlar (Osmanlı belgeleriyle diloğlanları ve tercümanlar). p. 42 

[iii] Balyos é uma palavra de origem italiana. Bailo era um título dado antigamente aos cônsules dos países europeus, porém é utilizada principalmente pelos enviados pela República de Veneza junto à Sublime Porta. O primeiro bailo de Veneza foi nomeado junto ao Império Otomano com a assinatura do tratado de 1454. Mais tarde esse termo designou também os enviados e os embaixadores dos demais países.

[iv]Em 1535, François I concluiu uma aliança com Suleiman o Magnífico. No mesmo ano, a primeira embaixada da França instalou-se em Constantinopla.

[v] Em alemão atual, a palavra « Dolmetscher » é empregada com referência aos intérpretes de conferência.

[vi]KINLI. p. 83, cité par POLATCI, Osmanlı diplomasisinde oryantalist memurlar (Osmanlı belgeleriyle diloğlanları ve tercümanlar). p. 41-42

[vii]Levantino: Conjunto das comunidades que constituiram durante séculos a nação latina do Oriente ou latina otomana.

[viii]A época dos Tanzimat que significa « reorganização » em turco otomano era um período no Império Otomano entre 1839 e 1876.

[ix]No Império Otomano, Reis-ül küttâb exercia as funções do Ministro das Relações Exteriores.

[x]Os súditos não-muçulmanos do sultão otomano em Galata eram governados por um conselho conhecido pelo nome de Magnifica Comunità di Péra.

[xi]As famílias latinas de Galata: os Navoni, os Grillo, os Olivieri, os Fornetti, etc.

[xii]Escola dos Jovens de Língua dos Capuchinhos.

[xiii]Esta escola foi transferida para Paris. Hoje se chama INALCO (Institut National des Langues et Civilisations Orientales).

[xiv] As três línguas.

[xv] A palavra barataire vem de berât, ou diploma, brevê. Esse berât lhes concede privilégios comerciais e fiscais pelas Capitulações aos cidadãos do país ao qual serviam.

 

 



Dragomănia în Imperiul Otoman

Dragomanii pot fi considerați fondatorii traducerii diplomatice și ai interpretariatului în Imperiul Otoman și, mai târziu, în Turcia.


by Elvin ABBASBEYLI  published 7 December 2016

Tradus de Alina Pelea, Universitatea Babeș-Bolyai,  Revizuit de Alix Vrana



Întotdeauna de-a lungul istoriei, un stat care stabilea relații cu un altul avea nevoie de persoane care să stăpânescă mai multe limbi și să-i ajute pe diplomați în misiunea lor. Este vorba de interpreți și traducători, numiți „ dragomani” în Imperiul Otoman. Dragomănia este o instituție destul de puțin cunoscută, a cărei istorie începe odată cu relațiile regulate între țările occidentale și Imperiul Otoman  [1].

În țările musulmane, dragomanii au apărut în secolul al VIII-lea, în perioada abbasizilor, ei fiind prezenți și pe vremea mamelucilor din Egipt și a selgiucizilor din Anatolia. La aceștia din urmă, dragomanul era numit printr-un firman, tradiție perpetuată de către Sublima Poartă  [2].

Istoria traducerii și interpretării diplomatice în această parte a lumii este strâns legată de cea a dragomanilor, care pot fi considerați fondatorii traducerii diplomatice și ai interpretariatului în Imperiul Otoman și, mai târziu, în Turcia. Este o istorie ce începe odată cu primele contacte și tratate încheiate cu puterile occidentale.

În 1454, Veneția a trimis la Istanbul un ambasador numit Balyos  [3]. La rândul lor, Polonia (1475), Rusia (1497), Austria (1528), Franța  [4] (1535), Anglia (1583), Olanda (1612) și-au trimis și ele ambasadori pentru a stabili relații cu Imperiul Otoman.

Dar înainte de a vorbi despre aceste personaje de excepție, să ne oprim puțin asupra originii cuvântului „dragoman”.

Originea cuvântului „dragoman”

Există numeroase ipoteze cu privire la proveniența termenului de „dragoman”.  Acest cuvânt de origine siriacă a fost preluat de arabă (tardjumān), iar apoi de turcă (tercüman). Formele sale cele mai vechi sunt tagmâna și targem. Cuvântul a fost apoi adoptat de latină (turchimannus, dragumanus, dracmandus, turchimannus), italiană (drogmano, dragomanno, turcimanno), franceză (drughement, drugement, drogman, truchement), spaniolă (turchiman, trujaman), germană (dragoman), bulgară (драгоманин), portugheză (turgeman), sârbă (terduman, dragomani), poloneză (turdzyman), greacă bizantină (dragomanus) și flamandă (droogman).

Mai demult, cuvântul era folosit în limbile turcice sub forma dilmaç sau tilmaç. În prezent, el apare în anumite limbi europene cum ar fi germana ( Tolmetsch, iar apoi Dolmetscher  [5]), rusa ( толмач, cuvânt rar folosit), ceha (tlumoč), maghiara (tolmács), macedoniana (толкувач), poloneza (tłumacz), etc., și este folosit în turca de azi. În azeră, se întrebuințează în egală măsură tərcüməçi (traducător / interpret) și dilmanc (interpret).

În vreme ce „ tercüman” apărea în documentele otomane cu sensul de interpret-traducător al ambasadelor și consulatelor, în aproape toate limbile europene, termenul folosit era cel de „dragoman”  [6]. Ortografia și pronunția variau însă, după cum am văzut în exemplele de mai sus.

Dragomanii

Înalta Poartă și misiunile diplomatice occidentale prezente în Imperiul Otoman aveau nevoie de oameni care să cunoască bine atât limbi occidentale și orientale, cât și diferențele culturale și codurile de comportament ale otomanilor și occidentalilor. În Europa, aceștia erau cunoscuți sub numele de „ dragomani”. Dragomănia presupunea activități diverse: traducere, interpretare politică sau comercială la discuțiile între Poartă și ambasadorii și consulii puterilor vestice. Dragomanii constituiau adevărate dinastii stabilite în Levant, de sorginte „națională” sau levantină   [7], și reprezentau „latinitatea otomană”. Ei au fost prezenți și în Imperiul Otoman și și-au continuat activatea până la prăbușirea acestuia. Existau două mari categorii de dragomani:

1. Dragomanii Divanului Sultanului (Dîvân-ı Hümâyûn tercümanları)

Dragomanii Divanului Sultanului (Dîvân-ı Hümâyûn tercümanları) erau funcționari ai Imperiului Otoman, cunoscuți în Occident sub denumirea de Mari Dragomani. Ei ocupau o funcție foarte înaltă, dar erau în același timp foarte expuși riscurilor. Înaintea perioadei Tanzimat  [8], ocupau a doua cea mai importantă poziție după cea de Reis-ül küttâb  [9].

Marele Dragoman (Baştercüman) sau Marele Dragoman al Sublimei Porți (Bâb-ı âli baştercümanı) era un fel de interpret-traducător cu rol de șef al echipei de traducători și interpreți, pe care i-am putea compara cu omologii lor de azi care lucrează pentru președinți și miniștri.

Marele Dragoman avea următoarele îndatoriri:

  • să interpreteze la întâlnirile Marelui Vizir cu trimișii străini;
  • să traducă scrisorile trimise de misiunile străine Sultanului și Marelui Vizir cu ocazia audiențelor;
  • să participe la întâlnirile Marelui Vizir cu trimișii străini și să pregătească darea de seamă a acestor întâlniri;
  • să facă parte din delegațiile otomane trimise în străinătate;
  • să interpreteze la negocierile bilaterale;
  • să redacteze diverse documente trimise puterilor occidentale.

La început, Marii Dragomani nu aveau voie să participe la negocieri, însă lucrurile s-au schimbat începând cu secolul al XVIII-lea. Astfel, toate activitățile diplomatice ale Imperiului Otoman au ajuns să se concetreze în mâinile lor, ei devenind prin urmare cei mai importanți funcționari din diplomația imperială.

În 1502, Ali Bey a devenit primul Mare Dragoman din Imperiul Otoman. Din 1502 și până în 1661, Marii Dragomani erau aleși din rândurile comunităților germane, maghiare, italiene, etc. Odată cu numirea lui Panaghiot Nikusios ca Mare Dragoman în 1661, grecii vor ocupa această funcție prestigioasă până la Revoluția Greacă din 1821. Până la jumătatea secolului al XVII-lea, membrii comunității creștine cunoscute sub numele de Magnifica Comunità di Pera et Galata  [10] și-au împărțit funcțiile de Mare Dragoman al Înaltei Porți și de Mare Dragoman al Flotei. Printre marile dinastii reprezentate, se numără familiile Pisani, Navoni, Timoni, Testa, Fonton, etc.

2. Dragomanii misiunilor străine (ambasade, consulate)

Puterile occidentale care trimiteau misiuni în Imperiul Otoman aveau nevoie de persoane care să vorbească la fel de bine propria limbă și limba folosită în administrația Imperiului Otoman. La început, misiunile străine recrutau din rândul comunităților minoritare creștine din cartierele Fanar și Pera din Constantinopol. Locuitorii din Fanar erau greci ortodocși, iar cei din Pera (Beyoğlu), latini  [11], adesea de origine italiană. Mai apoi, statele occidentale au început să-și formeze proprii dragomani, neavând încredere în cei locali.

Acești dragomani jucau rolul de secretari-interpreți. Ei traduceau documentele și întâlnirile cu reprezentații administrației otomane, îi însoțeau pe diplomați și locuiau în ambasade sau consulate. Mulți orientaliști de renume, cum ar fi baronul von Hammer, Bianchi, Jaubert, Huart, Schlechta-Wssehrd, M. Hartmann și alții, au fost la un moment dat al carierei lor dragomani, pe care i-am putea compara cu atașații de presă ai ambasadelor, aceștia jucând adesea rolul de interpret sau traducător.

Unul din motivele pentru care occidentalii își alegeau dragomani din aceste familii era faptul că tradițiile otomane de sorginte islamică interziceau învățarea limbilor europenilor, considerați necredincioși. Statele musulmane și cele creștine nu erau pe picior de egalitate. Țările europene erau numite ” Dar ül-cihad” (Poarta Războiului Sfânt), ” Diyar-ı küfr” (Lumea necredinței) etc. Nu era prea bine văzută nici șederea prea îndelungată a unui musulman pe teritoriul lor. Apoi mai intervenea și complexul de superioritate al otomanilor. Sultanii ( padişah) și marii viziri ( sadr-ı a´zam) aveau un comportament condescendent față de trimișii statelor occidentale. Din toate aceste motive, până la finele secolului al XIX-lea, Imperiul Otoman nu a deschis nicio ambasadă în Vest.

Odată cu intensificarea relațiilor dintre Înalta Poartă și puterile occidentale, numărul dragomanilor devenise insuficient pentru a răspunde nevoilor, drept pentru care fiecare țară a decis să caute alte soluții. Încă din 1551, Veneția trimitea copii (Giovani di lingua) la Constantinopol ca să devină dragomani. Republica Ragusa, Polonia și Franța au procedat și ele la fel. În 1626, capucinii francezi creează la Constantinopol o școală  [12] unde se predau franceza, turca, latina, italiana și greaca vulgară, prima care furnizează dragomani Franței. În 1669, Colbert înființează la Constantinopol o școală de dragomani, de „jeunes de langues”  [13], gratuită, ale cărei cheltuieli erau suportate de Camera de Comerț din Marsilia. Scopul era de a evita recrutarea dragomanilor exclusiv din rândul familiilor locale. Dragomanii „indigeni” fiind supușii Marelui Stăpân, loialitatea lor era uneori îndoielnică, iar faptul că nu stăpâneau bine franceza constituia un risc în plus în cursul negocierilor. Aceasta este situația care a dus la ideea de a recruta copii cărora să li se predea de foarte devreme limbile orientale.

Astfel, tineri veniți din țările occidentale și din teritoriile Imperiului Otoman își primeau aici educația și învățau turca, araba și persana ( elsine-i selâse [14]). La sfârșitul studiilor, erau recunoscuți ca „ dil oğlanı” (băieți care cunosc limbi). În timp, acești elevi deveneau parte integrantă a legăturilor diplomatice, fiind nu doar traducători și interpreți în relațiile dintre Înalta Poartă și trimișii puterilor occidentale, ci și specialiști în civilizațiile orientale. De asemenea, ei îi înlocuiau pe dragomanii așa-ziși „baraictari” [15].

La începutul secolului al XVIII-lea, elevilor de la École de Jeunes de langues li se impunea ca exercițiu să traducă manuscrise turcești, arabe și persane în scopul îmbogățirii bibliotecii regelui Franței. Această politică de traduceri se înscrie într-o mișcare mai amplă, intițiată în timpul lui Colbert, de achiziționare chibzuită și organizată de lucrări orientale. Ideea de traducere a manuscriselor îi aparținea contelui de Maurepas, secretar de stat în marină. Cea mai mare parte a acestor traduceri - basme, dar și de texte istorice, militare, diplomatice (tratate, legi, canoane) – sunt păstrate în prezent la Biblioteca Națională a Franței.

Englezii au încercat la rândul lor să pregătească dragomani pentru ambasada britanică de la Constantinopol. Colegiul Grecesc de la Oxford urma să primească tineri greci în religia anglicană. Atât patriarhul Ierusalimului, cât și marele dragoman al Porții, Alexandru Mavrocordat, au formulat rezerve, din cauza unei eventuale reacții a autorităților otomane.

Fini cunoscători ai civilizației musulmane și ai limbilor acesteia, dragomanii au jucat un rol-cheie în circulația informațiilor și ideilor între Occident și Imperiul Otoman și au ocupat un loc important în istoria acestuia din urmă.


Tradus de Alina Pelea, Universitatea Babeș-Bolyai. Revizuit de Alix Vrana


Footnotes 

[1] MARGHETITCH, S. G., Étude sur les fonctions des Drogmans des missions diplomatiques ou consulaires en Turquie (Constantinopol, 1898) p. 3.

[2] ORHONLU, Cengiz. ‘Tercüman’, İslam Ansiklopedisi (Istanbul: MEB, 1993), 175., p. 176, citat de POLATCI, Osmanlı diplomasisinde oryantalist memurlar (Osmanlı belgeleriyle diloğlanları ve tercümanlar). p. 42

[3] Balyos este un cuvânt d’origine italiană. Bailo era un titlu acordat odinioară consulilor statelor eruopene, dar e folosit cu precădere pentru desemnarea  trimișilor Republicii Venețiene pe lângă Înalta Poartă. Primul bailo al Veneției în Imperiul Otoman a fost numit odată cu semnarea tratatului de la 1454. Mai târziu, acest termen era folosit pentru a desemna trimișii și ambasadorii altor state.

[4] În 1535, Francisc I-ul a încheiat o alianță cu Soliman Magnificul. În același an, a fost înființată prima ambasadă a Franței la Constantinopol.

[5] În germana de azi, cuvântul „Dolmetscher” este folosit pentru a desemna interpreții de conferință.

[6] KINLI. p. 83, citat de POLATCI, Osmanlı diplomasisinde oryantalist memurlar (Osmanlı belgeleriyle diloğlanları ve tercümanlar). p. 41-42

[7] Levantini: ansamblul comunităților care au constituit vreme de secole „națiunea latină” din Orient sau „latină otomană”.

[8] Perioada Tanzimat, care înseamnă „reorganizare” în turca otomană, a fost o perioadă din istoria Imperiului Otoman cuprinsă între 1839 și 1876.

[9] În Imperiul Otoman, Reis-ül küttâb îndeplinea sarcinile ministrului de externe.

[10] Supușii nemusulmani ai sultanului otoman din Galata aveau propriul consiliu numit Magnifica Comunità di Pera.

[11] Familii latine din Galata: Navoni, Grillo, Olivieri, Fornetti, etc.

[12] École des Jeunes de langues des Capucins, școală a ordinului capucinilor.

[13] Această școală a fost transferată la Paris, iar astăzi se numește INALCO (Institutul Național de Limbi și Civilizații Orientale).

[14] Cele trei limbi.

[15] Cuvântul baraictar vine de la berât, sau brevet, diplomă. Acest berât le conferea privilegiile comerciale și fiscale garantate prin Capitulații rezidenților țării pe care o serveau.



Prekladateľská inštitúcia v Osmanskej ríši

Tieto osoby by mohli byť považované za zakladateľov diplomatického prekladania a tlmočenia v Osmanskej ríši, a neskôr v Turecku.


by Elvin ABBASBEYLI —  published 16 October 2017

Preložené absolventkou Katarínou Chreňovou, Ekonomicko-správní fakulta Masarykovi univerzity/Institut préparatoire à l’Administration générale de l’Université Rennes 1.



V minulosti, štátu, ktorý udržiaval vzťahy s nejakým iným štátom, musela byť poskytnutá pomoc osôb, ktoré ovládali jazyky, za účelom pomoci diplomatom v plnení ich úlohy. Šlo o tlmočníkov a prekladateľov, v Osmanskej ríši ich nazývali „drogman“. Prekladateľská inštitúcia je málo známou inštitúciou a história tejto inštitúcie sa viaže k začiatkom pravidelných vzťahov, ktoré západné krajiny udržiavali s Osmanskou ríšou  [i].

V moslimských krajinách sa prekladatelia (tzv. drogmani) objavili v 8. storočí za éry vládnutia Abbasidov. Existovali taktiež u Mamluksov z Egypta a u Seljuksov v Anatólii. Prekladateľ (tzv. drogman) bol u Seljuksov menovaný kráľovským dekrétom nazývaným firman. Osmanská ríša pokračovala v tejto tradícií  [ii].

História diplomatického prekladania a tlmočenia je v Osmanskej ríši úzko spätá s tzv. „drogmanmi“. Tieto osoby by mohli byť považované za zakladateľov diplomatického prekladania a tlmočenia v Osmanskej ríši, a neskôr v Turecku. Ich história sa začína písať s prvými kontaktmi a prvými dohodami uzavretými so západnými mocnosťami.

V roku 1454, Benátky poslali do Istanbulu svojho veľvyslanca nazývaného Balyos  [iii]. Rovnako ako Benátska republika, tak aj Poľsko (1475), Rusko (1497), Rakúsko (1528), Francúzsko  [iv] (1535), Anglicko (1583), Holandsko (1612) posielali veľvyslancov, aby vybudovali vzťahy s Osmanskou ríšou.

Ešte predtým, ako začneme hovoriť o týchto výnimočných osobách, zastavme sa na chvíľku pri pôvode slova „drogman“.

Pôvod slova prekladateľ (le Drogman)

Existuje viacero hypotéz, ak hovoríme o pôvode slova „drogman“. Toto slovo sýrskeho pôvodu prešlo do arabčiny ( tardjumān), a neskôr aj do turečtiny ( tercüman). Najstaršie verzie tohto slova sú tagmâna a targem. Toto slovo prešlo aj do latinčiny ( turchimannus, dragumanus, dracmandus, turchimannus), do taliančiny ( drogmano, dragomanno, turcimanno), do francúzštiny ( drughement, drugement, drogman, truchement), do španielčiny ( turchiman, trujaman), do nemčiny ( dragoman), do bulharčiny ( драгоманин), do portugalčiny ( turgeman), do srbčiny ( terduman, dragomani), do poľštiny ( turdzyman), do byzantskej gréčtiny ( dragomanus) a do flámčiny ( droogman).

V danej dobe, bolo toto slovo používané v tureckých jazykoch, a to ako dilmaç alebo tilmaç. V dnešnej dobe, je to isté slovo vypožičiavané niektorými európskymi jazykmi, takými ako nemčina ( Tolmetsch, a neskôr Dolmetscher  [v]), ruština ( толмач, slovo už nie je veľmi používané), čeština ( tlumoč), maďarčina ( tolmács), macedónčina ( толкувач), poľština ( tłumacz), atď. V turečtine je toto slovo dodnes používané. V azerbajdžančine, sú slová tərcüməçi (prekladateľ / tlmočník) a dilmanc (tlmočník) taktiež používané.

Zatiaľ čo slovo „ tercüman“ bolo používané v osmanských dokumentoch na označenie tlmočníkov-prekladateľov, ktorí tlmočili a prekladali pre veľvyslancov a konzulov, je to práve slovo „ drogman“, ktoré bolo používané takmer vo všetkých európskych jazykoch  [vi]. Avšak, písomná podoba a výslovnosť tohto slova sa mohli v rámci jednotlivých jazykov líšiť. Vyššie sme mohli vidieť príklady podoby tohto slova v rôznych jazykoch.

Prekladatelia (Les Drogmans)

Vysoká Porta [vii] a diplomatické misie prichádzajúce zo Západu prítomné v Osmanskej ríši si vyžadovali osoby, ktoré ovládali rovnako dobre jazyky západné a východné, ako aj kultúrne rozdiely a kódy správania v Osmanskej ríši a v západnom svete. V Európe boli tieto osoby známe pod označením „drogman“. Úloha tzv. drogmana v sebe zahŕňala viacero misií : prekladanie, politické alebo obchodné tlmočenie medzi Vysokou Portou a veľvyslancami a konzulmi západných mocností. Tieto skutočné prekladateľské dynastie (les dynasties drogmanales) vytvorené v Levante [viii] , z „národnej“ alebo levantínskej vetvy predstavovali „osmanský latinizmus“. Od tejto doby, boli prekladatelia (les drogmans) prítomní v osmanskej ríši. Svoju činnosť vykonávali až do konca existencie ríše. V osmanskej ríši existovali dve veľké kategórie prekladateľov (les drogmans) :

1. Prekladatelia cisárskeho trónu a sultána (Dîvân-ı Hümâyûn tercümanları)

Prekladatelia cisárskeho trónu a sultána ( Dîvân-ı Hümâyûn tercümanları) boli funkcionármi Osmanskej ríše a boli tiež známi pod označením Veľkí prekladatelia (les Grands Drogmans) na Západe. Postavenie, ktoré zastávali bolo na spoločenskom rebríčku veľmi vysoko, no netreba pri tom zabúdať na riziká, akým museli čeliť. Pred obdobím Tanzimatov [ix], zastávali, čo sa ich dôležitosti týkalo, druhé miesto po mieste Reis-ül küttâb [x].

Veľký prekladateľ ( Baştercüman) alebo veľký prekladateľ Vysokej Porty ( B âb-ı âli baştercümanı) bol typom tlmočníka-prekladateľa, ktorý bol vedúcim tímu prekladateľov a tlmočníkov. V dnešnej dobe, by sme tento typ tlmočníkov/prekladateľov mohli prirovnať k prekladateľom a tlmočníkom, ktorí pracujú pre prezidentov a ministrov.

Veľký prekladateľ (le Grand Drogman) mal nasledujúce funkcie:

  • Tlmočenie jednaní Veľkovezíra [xi] so zahraničnými návštevami.
  • Preklad listín a zahraničných misií zaslaných Sultánovi a Veľkovizírovi počas recepcií.
  • Spoluúčasť na stretnutiach Veľkovizíra so zahraničnými návštevami a príprava zápisníc z týchto stretnutí. 
  • Spoluúčasť na Osmanských delegáciách vyslaných do zahraničia. 
  • Tlmočenie počas bilaterálnych vyjednávaní. 
  • Príprava dokumentov rôznych druhov zaslaných západným mocnostiam. 

V začiatkoch, nemali Veľkí prekladatelia (les Grands Drogmans) dovolené zúčastňovať sa na vyjednávacích rokovaniach. Ale to sa s príchodom 18. storočia zmenilo. Všetky diplomatické aktivity v Osmanskej ríši boli koncentrované do rúk týchto Veľkých prekladateľov (les Grands Drogmans). Boli teda najdôležitejšími diplomatickými funkcionármi v Osmanskej ríši. 

V roku 1502, bol Ali Bey prvým Veľkým prekladateľom v Osmanskej ríši. V období rokov 1502 až 1661, boli Veľkí prekladatelia vybraní spomedzi nemeckých, maďarských, talianskych, či ďalších komunít. V roku 1661, s nominovaním Panayotis Nicousious na post Veľkého prekladateľa, to sú Gréci, ktorí začínajú okupovať tento prestížny post, a to až do obdobia Gréckej revolúcie, ktorá sa odohrala v roku 1821. Z toho vyplýva, že členovia kresťanskej komunity známej ako la Magnifica Comunità di Pera et Galata [xii] sa delili o funkcie Veľkého prekladateľa Vysokej Porty (la Sublime Porte) a o funkcie Veľkého prekladateľa osmanskej Flotily (le Grand Drogman de la Flotte) až do polovice 17. storočia s ortodoxnými Grékmi z Phanaru [xiii]. Spomedzi veľkých dynastií, ktoré patrili k tejto komunite môžeme citovať dynastie ako Pisani, Navoni, Timoni, Testa, či Fonton a mnohé ďalšie.

2. Prekladatelia zahraničných misií (veľvyslanectvá, konzuláty)

Západné mocnosti, ktoré do Osmanskej ríše vysielali misie, potrebovali ľudí, ktorí hovorili rovnako dobre ich jazykom, ako aj jazykom používaným v administratíve v Osmanskej ríši. Zo začiatku boli títo ľudia naberaní do zahraničných misií spomedzi menšinových kresťanských komunít zo štvrtí Phanar a Péra v Konštantínopole. Obyvatelia štvrti Phanar boli ortodoxní Gréci a tí zo štvrte Péra ( Beyoğlu) boli latinského pôvodu, a to často pôvodu [xiv] talianskeho. Neskôr začali západné krajiny formovať svojich vlastných prekladateľov (les drogmans), nakoľko nedôverovali miestnym prekladateľom.

Títo prekladatelia zohrávali úlohu tlmočníkov-sekretárov, ktorí prekladali dokumenty a stretnutia v spolupráci s reprezentantmi osmanskej administratívy. Sprevádzali diplomatov a prebývali v blízkosti veľvyslanectva alebo na konzulátoch. Mnoho známych orientalistov [xv], takých ako historik barón de Hammer, Bianchi, Jaubert, Huart, Schlechta-Wssehrd, M. Hartmann a ďalší, v určitom momente ich života zastávali funkcie prekladateľov (les drogmans). Mohli by sme ich prirovnať k tlačovým hovorcom, ktorí na veľvyslanectvách často zaisťujú úlohu tlmočníka alebo prekladateľa.

Jedným z dôvodov, pre ktoré si Západ vyberal svojich prekladateľov spomedzi týchto rodín, bol zapríčinený faktom, že podľa osmanských tradícií, ktorých zdrojom bol islam, bolo zakázané učiť sa jazyky Európanov. Obyvatelia Západu boli považovaní za neveriacich. Moslimské štáty a kresťanské štáty si neboli rovnocenné. Európske krajiny sa nazývali  „ Dar ül-cihad“ (Dvere do Svätej vojny) „ Diyar-ı küfr“ (Svet neviery), atď. Taktiež nebolo vítané, ak Moslim počas dlhšej doby pobýval v týchto krajinách. Nezabúdajúc pritom na komplex nadradenosti Osmanov (dnešných Turkov). Sultáni ( padişah) a Veľkí vizíri ( sadr-ı a´zam) sa voči obyvateľom vyslaným do západných krajín správali ponižujúco. Práve z uvedených dôvodov, až do konca 19. storočia, Osmanská ríša nikdy neotvorila v západných krajinách svoje veľvyslanectvo. 

S nárastom diplomatických vzťahov medzi Osmanskou ríšou a západnými mocnosťami, nestačili prekladatelia (les drogmans) viac zabezpečiť všetko, čo bolo potrebné. Takže sa každá krajina rozhodla nájsť iné riešenia tohto problému. Od roku 1551, Benátky vyslali študovať mladé deti ( Giovani di lingua) do Konštantínopolu na to, aby sa stali prekladateľmi. Republika Ragusa, Poľsko a Francúzsko taktiež nasledovali túto iniciatívu. V roku 1626, francúzski Kapucíni vytvorili v Konštantínopole školu [xvi], na ktorej sa vyučovala francúzština, turečtina, latinčina, taliančina a moderná gréčtina. Táto škola vytvorila prvé jadro prekladateľov v službách Francúzska. V roku 1669, vytvoril Colbert v Konštantínopole prekladateľskú školu, školu „Mladých lingvistov“ („Jeunes de langue“ [xvii]). Uvedená škola bola bezplatná, náklady na vedie školy boli hradené Obchodnou komorou v Marseille. Cieľom bolo zabrániť prijímaniu prekladateľov výhradne spomedzi miestnych rodín. “Miestni“ prekladatelia boli v službách Veľkého vodcu (le Grand Seigneur), ich lojalita bola však niekedy sporná a neistá znalosť francúzštiny taktiež predstavovala riziko počas vyjednávaní. Práve preto sa zrodila myšlienka prijímania mladých detí, za účelom ich veľmi skorého vzdelávania v oblasti východných jazykov.

Mladé deti prichádzajúce zo západných krajín a z teritórií Osmanskej ríše dostávali vzdelanie a učili sa turečtinu, arabčinu a perzštinu ( elsine-i selâse [xviii]). Po ukončení ich vzdelania boli známi ako „ dil oğlanı“ (chlapci lingvisti). Časom, boli títo študenti neoddeliteľnou súčasťou diplomatických vzťahov a stali sa z nich nielen prekladatelia a tlmočníci medzi Vysokou Portou (la Sublime Porte) a vyslancami z východných mocností, ale aj špecialisti na východné civilizácie. Nahradili taktiež takzvaných prekladateľov „baratérov“ („barataire“ [xix]).

Začiatkom 18. storočia, žiaci zo Školy mladých lingvistov (l’Ecole de Jeunes de langues) mali za úlohu preložiť turecké, arabské a perzské rukopisy, a to v rámci povinných cvičení. Cieľom týchto cvičení bolo obohatenie francúzskej kráľovskej knižnice. Táto prekladateľská politika sa začleňuje do všeobecného prúdu, iniciovaného Colbertom, politiky nadobudnutia západných diel, táto politika bola premyslená a nariadená. Myšlienka nadobudnutia prekladov rukopisov patrila pánovi Maurepasovi, štátnemu tajomníkovi námorníctva. Väčšina uvedených prekladov je dnes uschovaná v Národnej knižnici Francúzska. Tieto preklady sa týkali mimo iného aj historických príbehov, vojnových, či diplomatických textov, ako aj medzinárodných dohôd, zákonov a iných diel.

Angličania sa taktiež usilovali o prípravu zanietených prekladateľov pre britské veľvyslanectvo v Konštantínopole. Grécka akadémia v Oxforde mala dostať mladých Grékov do anglikánskeho náboženstva. Jeruzalemský patriarcha a Veľký prekladateľ Vysokej Porty Alexander Mavrocordato vytvorili rezervy, z dôvodu možnej reakcie osmanských autorít.

Vďaka ich veľmi dobrým a hlbokým znalostiam moslimskej civilizácie a ich jazykovým schopnostiam, hrali prekladatelia kľúčovú úlohu v prenose znalostí a myšlienok medzi Osmanskou ríšou a Západom a zastávali dôležité miesto v histórií Osmanskej ríše.


Preložené absolventkou Katarínou Chreňovou, Ekonomicko-správní fakulta Masarykovi univerzity/Institut préparatoire à l’Administration générale de l’Université Rennes 1.


[i] MARGHETITCH, S. G., Štúdia o funkciách prekladateľov počas diplomatických alebo konzulárnych misií v Turecku (Konštantínopol, 1898). str.3

[ii] ORHONLU, Cengiz. ‘Tercüman’, İslam Ansiklopedisi (İstanbul: MEB, 1993), 175., str. 176, citované POLATCI, Osmanlı diplomasisinde oryantalist memurlar (Osmanlı belgeleriyle diloğlanları ve tercümanlar). str. 42

[iii]  Balyos je slovo talianskeho pôvodu.  Bailo bol titul, ktorým sa kedysi označovali konzuli európskych štátov, no bol používaný najmä pre vyslaných Benátskej republiky do Vysokej Porty. Prvý benátsky bailo bol vymenovaný v Osmanskej ríši s podpisom dohody v roku 1454. Neskôr tento výraz označoval taktiež vyslaných a veľvyslancov iných krajín

[iv] V roku 1535, František I. uzavrel spojenectvo so Sulejmanom I. V rovnakom roku vzniklo prvé Veľvyslanectvo Francúzska nachádzajúce sa v Konštantínopole.

[v] V dnešnej nemčine sa slovo „ Dolmetscher“ používa na označenie konferenčných tlmočníkov.  

[vi] KINLI. str. 83, citované POLATCI,  Osmanlı diplomasisinde oryantalist memurlar (Osmanlı belgeleriyle diloğlanları ve tercümanlar). str. 41-42

[vii] Pozn. prekladateľa: Alebo len Porta je označenie úradu veľkovezíra Osmanskej ríše od polovice 17. storočia (1654), od 18. storočia používané najmä Európanmi ako metonymia vzťahujúca sa na centrálnu vládu Osmanskej ríše, prípadne na samotnú Osmanskú ríšu ako štát.

[viii] Levanta : Množina komunít vybudovaných naprieč storočiami, latinský národ Západu alebo osmanský latinský národ.  

[ix] Éra Tanzimatov, ktorá znamená „reorganizáciu“ v osmanskom Turecku bola obdobím spadajúcim medzi roky 1839 a 1876 v Osmanskej ríši.

[x] V Osmanskej ríši Reis-ül küttâb zaisťoval funkcie Ministerstva zahraničných vecí.

[xi] Pozn. prekladateľa: Vysoký štátnik v Osmanskej ríši, niečo ako Sultánov Premiér.

[xii] Nemoslimské témy osmanského sultána v Galate boli zastrešené pod radu známu pod názvom Magnifica Comunità di Pera.

[xiii] Pozn. prekladateľa: Historická štvrť v starom meste tureckého mesta Istanbul. 

[xiv] Latinské rodiny z Galaty : Navoni, Grillo, Olivieri, Fornetti, atď.

[xv] Pozn. prekladateľa: Umelecký smer.

[xvi] Školu mladých Kapucínov lingvistov.

[xvii] Táto škola bola neskôr prenesená do Paríža a dnes sa nazýva l’INALCO (Národný inštitút jazykov a civilizácií Blízkeho východu) (Institut National des Langues et Civilisations Orientales).



Uloga dragomana u Otomanskom carstvu

Može se reći da su dragomani bili začetnici usmenog prevođenja i prevođenja diplomatske prepiske u Otomanskom carstvu, a kasnije i u Turskoj.


by  Elvin ABBASBEYLI —  published 28 April 2020 

Prevela na srpski Brana Šarkić 

Kroz istoriju, prilikom uspostavljanja odnosa s nekom drugom zemljom države su se za pomoć diplomatama u ostvarivanju njihove misije okretale ljudima koji su tečno govorili strane jezike. U Otomanskom carstvu ti tumači i prevodioci bili su poznati pod imenom „dragomani“. Dragomani su relativno nepoznata institucija i njihov istorijat se vezuje za početke uspostavljanja redovnih odnosa između zapadnih država i Otomanskog carstva[1].

U muslimanskim zemljama dragomani se prvi put javljaju u 8. veku u vreme Abasida. Postojali su i pod mamelucima u Egiptu i Seldžucima u Anataliji. Pod Seldžucima dragomani su na funkciju postavljani firmanom. Otomansko carstvo je nastavilo tu tradiciju[2].

Istorija usmenog prevođenja i prevoda diplomatske prepiske u Otomanskom carstvu u tesnoj je vezi sa dragomanima. Možemo ih smatrati začetnicima prevođenja diplomatske prepiske i usmenog prevođenja u Otomanskom carstvu, a kasnije i u Turskoj. Taj istorijat počinje sa prvim kontaktima i prvim međunarodnim ugovorima sa zapadnim silama.

Mletačka republika 1454. godine šalje svog ambasadora, zvanog balyos[3], u Istanbul. Posle Mletačke republike, u cilju uspostavljanja odnosa sa Otomanskim carstvom, ambasadore šalju i Poljska (1475), Rusija (1497), Austrija (1528), Francuska[4] (1535), Engleska (1583) i Holandija (1612).

No, pre nego što se bliže pozabavimo ovim izuzetnim ljudima, da pogledamo poreklo reči „dragoman“.

Poreklo reči „dragoman“

Ima nekoliko teorija o poreklu reči „dragoman“. Tu reč starosirijskog porekla pozajmio je arapski (tardjumān), a zatim i turski jezik (tercüman). Najstarije verzije te reči su tagmâna i targem. Vremenom je ušla u latinski jezik (turchimannus, dragumanus, dracmandus, turchimannus), italijanski (drogmano, dragomanno, turcimanno), francuski (drughement, drugement, drogman, truchement), španski (truchiman, trujaman), nemački (dragoman), bugarski (драгоманин), portugalski (turgeman), srpski (terduman, dragomani), poljski (turdzyman), vizantijski grčki (dragomanus) i flamanski (droogman).  

U prošlosti, ta reč je korišćena u turskim jezicima u dvema varijantama: dilmac odnosno tilmac. Danas ta reč postoji kao pozajmica u nekim evropskim jezicima, na primer u nemačkom (Tolmetsch a zatim Dolmetscher[5]), ruskom (tolmač, mada se danas retko koristi), češkom (tlumoč), mađarskom (tolmács), makedonskom (толкувач), poljskom (tlumacz), itd. U Turskoj se i danas koristi. U Azerbejdžanu  se takođe koriste reči tǝrcümǝçi (prevodilac / usmeni prevodilac) i dilmanc (usmeni prevodilac/tumač).

Mada je u otomanskim dokumentima reč „tercüman“ korišćena za prevodioce i tumače pri ambasada i konzulatima, reč koja je korišćena u skoro svim evropskim jezicima je „dragoman“.[6] Međutim, kao što se vidi iz prethodnih primera, ortografija i izgovor razlikovali su se od jezika do jezika.

Dragomani

Visokoj porti i zapadnim diplomatskim misijama u Otomanskom carstvu bili su potrebni ljudi koji tečno govore i jezike Zapada i orijentalne jezike i koji suvereno vladaju kulturološkim razlikama i navikama u ponašanju kako Osmanlija, tako i zapadnjaka. U Evropi, takve ljude su nazivali „dragomanima“. Dragomani su imali mnoštvo zadataka: prevođenje političkih i trgovinskih tekstova i usmeno prevođenje u opštenju između Visoke porte i ambasadora i konzula Zapadnih sila. Na Levantu oni su činili prave dragomanske dinastije, koje su imale „nacionalne“ korene, odnosno bile su levantskog porekla[7] i predstavljale „otomanske Latine“. Oni su u Otomanskom carstvu nastavili da vrše te poslove sve do kraja postojanja carstva. Unutar Otomanskog carstva postojale su dve glavne kategorije dragomana:

1. Dragomani sultanovog Carskog divana (Dîvân’i Hümâyûn tercümanlari)

Dragomani sultanovog Carskog divana bili su državni službenici Otomanskog carstva, a na Zapadu su bili poznati i pod nazivom „veliki dragomani“. Zauzimali su vrlo visoke položaje, mada je to sa sobom nosilo i velike opasnosti. Pre perioda tanzimata po položaju su bili odmah iza reis-ul kutaba.[8]

Veliki dragoman (Baştercüman) ili veliki dragoman Visoke porte (Bâb-i âli baştercümani) bio je neka vrsta šefa tumača-prevodilaca koji je rukovodio ekipom pismenih i usmenih prevodilaca. Mogli bismo ih uporediti sa modernim pismenim i  usmenim prevodiocima koji u današnjem svetu rade za predsednike.

Posao velikog dragomana obuhvatao je:

  • Usmeno prevođenje na sastancima velikog vezira sa stranim izaslanicima.
  • Prevođenje pisama koja su strane misije slale sultanu i velikom veziru prilikom audijencije.
  • Učestvovanje na sastancima velikog vezira sa stranim izaslanicima i pripremanje zabeleški sa takvih sastanaka.
  • Učešće u otomanskim delegacijama na putovanjima u inostranstvo.
  • Usmeno prevođenje na bilateralnim pregovorima.
  • Sastavljanje nacrta pisama Zapadnim silama.

U početku velikim dragomanima nije bilo dozvoljeno učešće u pregovorima, ali se ta praksa menja početkom 18. veka. Tako se sva diplomatska aktivnost u Otomanskom carstvu stekla u rukama velikih dragomana i oni postaju najznačajniji državni službenici otomanske diplomatije.

Za prvog velikog dragomana Otomanskog carstva imenovan je Alibeg 1502. godine. Od 1502. do 1661. godine veliki dragomani birani su iz redova nemačke, mađarske, italijanske i drugih zajednica. Nakon imenovanja Panajotisa Nikousiosa za velikog dragomana 1661. godine, Grci su redovno imenovani na ovu uglednu funkciju sve do Grčke revolucije 1821. U tom razdoblju, sve do sredine 17. veka, pripadnici hrišćanske zajednice poznate pod nazivom Magnifica Comunità di Pera et Galata[9] delili su ulogu velikog dragomana Visoke porte i velikog dragomana Mornarice sa pravoslavnim Grcima iz Fenera. Neke od najvećih dinastija iz te zajednice bile su porodice Pisani, Navoni, Timoni, Testa, Fonton i druge.

2. Dragomani pri stranim izaslanstvima (ambasadama, konzulatima)

Zapadnim silama koje su otvarale svoja izaslanstva u Otomanskom carstvu bili su potrebni ljudi koji govore i njihov jezik i jezik koji su koristile otomanske vlasti. U početku su strana izaslanstva za te potrebe upošljavala ljude iz manjinskih hrišćanskih zajednica u Feneru i Peri u Carigradu. U Feneru su živeli pravoslavni Grci, a u Peri (Beyoğlu) Latini[10], često italijanskog porekla. Vremenom, zapadne zemlje počele su da obučavaju svoje dragomane jer nisu imale poverenja u lokalne.

Ti dragomani bili su istovremeno i sekretari i prevodioci. Prevodili su dokumente, a bili su i tumači na sastancima s predstavnicima otomanskih vlasti. Bili su pratioci diplomata i živeli u ambasadama i konzulatima. Mnogi znameniti orijentalisti, kao što su istoričar Baron von Hamer, Bjanki, Žobe, Uart, Šlehta-Visert, M. Harman i drugi, u nekom trenutku bili su na funkciji dragomana. Možemo ih uporediti sa današnjim atašeima za štampu u ambasadama koji često nastupaju i kao usmeni ili pismeni prevodioci.

Jedan od razloga za praksu zapadnjaka da biraju dragomane iz ovih porodica je to što je otomanska islamska tradicija zabranjivala učenje evropskih jezika. Zapadnjake su smatrali nevernicima. Islamske i hrišćanske države nisu se podjednako uvažavale. Evropske zemlje su zvali „Dar ül-cihad“ (Kapija svetog rata) „Diyar-l küfr“ (Svet nevernika), itd. Na muslimane koji su suviše dugo živeli u tim zemljama nije se gledalo sa odobravanjem. Pritom, Osmanlije su imale i kompleks više vrednosti. Sultani (padişah) i veliki veziri (sadr’l a’zam) odnosili su se sa nipodaštavanjem prema emisarima zapadnih zemalja. Iz svih tih razloga, sve do kraja 19. veka Otomansko carstvo nije otvorilo nijednu ambasadu u nekoj zapadnoj zemlji.

S proširivanjem odnosa između Otomanske imperije i Zapadnih sila počinje da se oseća nedostatak dragomana kojih više nema dovoljno da zadovolje potražnju pa sve zemlje počinju da traže sopstvena rešenja. Mletačka republika od 1551. godine počinje da šalje malu decu (Giovani di lingua) u Carigrad da se obučavaju za dragomane. Dubrovačka Republika, Poljska i Francuska polaze njihovim stopama. Francuski kapućini 1669. godine osnivaju školu[11] u Carigradu gde se učio francuski, turski, latinski, italijanski i vulgarni grčki. U toj školi se obučila prva generacija dragomana koja će služiti Francuskoj.

Kolber je 1669. godine osnovao školu za dragomane u Carigradu, školu za „Jeunes de langue“[12]. Škola je bila besplatna a školarinu je plaćala Marsejska privredna komora. To je učinjeno da bi se izbeglo upošljavanje dragomana samo iz redova lokalnih porodica. „Lokalni“ dragomani su bili sultanovi podanici i zbog toga se njihova lojalnost ponekad dovodila u pitanje. Njihovo znanje francuskog jezika nije bilo savršeno pa je i to predstavljalo određeni rizik u toku pregovora. Tako se rodila ideja da se već mala deca odabiraju za učenje orijentalnih jezika .

Deca iz zapadnih zemalja i sa teritorija Otomanskog carstva sticala su obrazovanje i učila turski, arapski i persijski (elsine’i selâse[13]). Nakon završene obuke zvali su ih „dil oğlani“ (deca „jezičari“). Kako je vreme prolazilo, ti đaci su postali sastavni deo diplomatskih veza jer su bili ne samo prevodioci i tumači između Visoke porte i izaslanika Zapadnih sila već i stručnjaci za orijentalne civilizacije. Oni su takođe zamenili dragomane poznate kao „barateri“[14]

Početkom 18. veka učenici Ecole de Jeunes de langues prevodili su turske, arapske i persijske rukopise kao deo obaveznih vežbi. Cilj je bio da se na taj način obogati biblioteka francuskog kralja. Takva politika prevođenja bila je deo šireg pokreta, koji je začeo Kolber, za plansko i redovno sakupljanje orijentalnih dela. Na ideju prevođenja rukopisa došao je grof Morepa, državni sekretar Mornarice. Većina tih prevoda danas se čuva u Nacionalnoj biblioteci Francuske. Među njima su priče, istorijski, vojni i diplomatski tekstovi, kao i međudržavni ugovori, zakoni i kanoni.

Britanci su takođe pokušali da posebno obučavaju dragomane za britansku ambasadu u Carigradu. Zamisao je bila da katedra za grčki jezik Oksfordskog univerziteta prima mlade Grke u anglikansku crkvu. Jerusalimski patrijarh i veliki dragoman Visoke porte Aleksandar Mavrokordato, međutim, bili su rezervisani prema tom projektu zbog moguće reakcije otomanskih vlasti.

Zbog svog velikog poznavanja islamske civilizacije i njenih jezika, dragomani su odigrali ključnu ulogu u razmeni znanja i ideja između Otomanskog carstva i Zapada, kao i u istoriji Otomanskog carstva.

 

Prevela na srpski Brana Šarkić 

[1] U Otomanskom carstvu, funkciju ministra spoljnih poslova vršio je Reis-ül küttâb.

[2] Ne-islamski podanici Otomanskog sultana u Galati imali su svoje veće poznato kao Magnifica Comunità di Pera.

[3] Balyos je reč italijanskog porekla. Bailo je bila titula koja je nekada davana konzulima evropskih država, a naročito je korišćena za izaslanike Mletačke republike u Visokoj porti. Prvi mletački bailo u Otomanskom carstvu postavljen je potpisivanjem međunarodnog ugovora iz 1454. godine. Kasnije je isti termin korišćen za izaslanike i ambasadore iz drugih zemalja.

[4] Fransoa I Valoa je 1535. sklopio savez sa Sulejmanom Veličanstvenim. Te iste godine, Francuska je otvorila svoju prvu ambasadu u Carigradu.

[5] U modernom nemačkom, za simultane prevodioce koristi se reč „Dolmetscher“.

[6] Kinli, str. 83, koga citira Polatci. Osmanli diplomasisinde oryantalist memurlar (Osmanli belgeleriyle diloğlanlari ve tercümanlar). str.41-42.

[7] Levantinci: skup etničkih zajednica koji su vekovima činili orijentalno latinsku ili Otomansko latinsku zajednicu.

[8] U Otomanskom carstvu Reis-ül küttâb je vršio funkciju ministra spoljnih poslova.

[9] Ne-muslimanski podanici Otomanskog sultana u Galati imali su svoje veće poznato kao Magnifica Comunità di Pera.

[10] Latinske porodice u Galati: Navonijevi, Grilosi, Olivieri, Fornetijevi itd.

[11] Ecole de Jeunes de langue des Capucins (Kapućinska omladinska škola jezika).

[12] Ova škola je premeštena u Pariz i danas se zove INALCO (Nacionalni institut za orijentalne jezike i civilizacije).

[13] Tri jezika.

[14] Reč barataire potiče od berât, koja znači „diploma“. Berât im je obezbeđivao trgovinske i poreske olakšice koje su garantovane sporazumima građanima zemalja kojima su služili.

 

 



Osmanlı İmparatorluğu’nda Drogmanlar

Drogmanlar Osmanlı İmparatorluğu dönemi ve daha sonra Türkiye’de diplomatik çevirinin doğuşuna öncülük etmiştir.


by  Elvin ABBASBEYLI —  22 May 2015

Türkçe çeviri: Burçak FAKIOĞLU

Tarihte, bir devletin başka bir devletle kurduğu ilişkide diplomatların görevlerine yardımcı olmaları için dile hakim kişilere gereksinim duyuluyordu ve bu kişiler Osmanlı İmparatorluğu döneminde ‘’Drogman’’ adı verilen mütercim- tercümanlardı. Pek az bilinen ‘’Drogmanlık’ mesleğinin tarihi Osmanlı’nın batı ülkeleriyle yürüttüğü düzenli görüşmelerin başlangıcına kadar uzanmaktadır.

Müslüman ülkelerde dorgmanlar ilk olarak VIII. Yüzyılda Abbasiler döneminde görülmüş ve yine Anadolu’da Selçuklular ve Mısır’da Memlûkler’de Drogmanların izlerine rastlanmıştır. Selçuklularda drogman seçilen kişi fermanla ilan edilirken Osmanlı’da ise bu gelenek sürdürülmemiştir. [i]

Drogmanlar, Osmanlı İmparatorluğu’nda yapılan yazılı ve sözlü çevirilerin tarihine ışık tutmaktadır. Drogmanlar Osmanlı İmparatorluğu dönemi ve daha sonra Türkiye’de diplomatik çevirinin doğuşuna öncülük etmiş kişilerdir. Batılı güçlerle kurulan ilk iletişim ve imzalanan ilk anlaşmalar çeviri tarihinin başlangıcını oluşturmaktadır.

İlk olarak 1454 yılında, Balyos isimli büyükelçisini Konstantiniyye’ye gönderen [ii] Venedik Cumhuriyeti’nin ardından, Polonya (1475), Rusya (1497), Avusturya (1528), Fransa [iii] (1535), İngiltere (1583), Hollanda da (1612) Osmanlı İmparatorluğu ile diyaloğunu sürdürmek için büyükelçilerini göndermişlerdir. Bu sıradışı kişilerden sözetmeden önce, ‘’drogman’’ sözcüğünün kökenini inceleyelim.

‘’Drogman’’ sözcüğünün kökeni

‘’Drogman’’ sözcüğünün kökenine ilişkin bir çok görüş bulunmaktadır. Süryanice kökenli bu sözcük Arapça’ya (tardjumān) daha sonra Türkçe’ye (tercüman) olarak geçmiştir. Tagmâna ve targem bu sözcüğün en eski kullanımlarıdır. Bu sözcük, Latince (turchimannus, dragumanus, dracmandus, turchimannus), İtalyanca (drogmano, dragomanno, turcimanno), Fransızca (drughement, drugement, drogman, truchement), İspanyolca (turchiman, trujaman), Almanca (dragoman), Bulgarca (драгоманин), Portekizce (turgeman), Sırpça (terduman, dragomani), Lehçe (turdzyman), Rumca (dragomanus) ve Flamanca (droogman) olarak da ifade edilmiştir.

Bu sözcük Türk dillerinde dilmaç ya da tilmaç olarak ifade edilmekteydi. Günümüzde ise, Almanca (Tolmetsch ve Dolmetscher [iv]), Rusça (толмач, sık kullanılmıyor), Çekce (tlumoč), Macarca (tolmács), Makedonca (толкувач), Lehçe (tłumacz) ve bunun gibi bazı Avrupa dillerinde kullanıldığı görülmektedir. Bu sözcük günümüz Türkçe'sinde de halen kullanılmaktadır. Azerice’de ise tərcüməçi (mütercim / tercüman) ve dilmanc (tercüman) sözcükleri kullanılmaktadır. Günümüz Almanca'sında ise "Dolmetscher" sözcüğü konferans çevirmenlerini belirtmek için kullanılmaktadır.

Osmanlı dönemindeki belgelerde, büyükelçilerin ve konsolosların mütercim tercümanlarını ifade etmek için ‘’tercüman’’ sözcüğü kullanılırken, neredeyse tüm Avrupa dillerinde ‘’ drogman ‘’ sözcüğü kullanılmaktaydı [v]. Ancak, yazımı ve söylemi bir dilden ötekine değişiklik göstermekteydi. Yukarıda, diğer dillerde sözcüğün kullanımına ilişkin örnekler gördük.

Drogmanlar

Osmanlı İmparatorluğu’nda, Bâb-ı Âli ve batılı ülkelerin diplomatik misyonları, doğu ve batı dillerine hakim olduğu kadar bu kültürlerin davranış kurallarını da bilen kişilere gereksinim duyulmaktaydı. Avrupa’da bu kişilere ‘’drogman’’ ismi verilmekteydi. Bir çok görevi üstlenen drogmanlar, batılı güçlerin konsolos ve büyükelçileriyle Bâb-ı Âli arasında iletişimi sağlamak amacıyla ticari ya da siyasi sözlü ve yazılı çevirileri yapmakla görevliydiler.

Maşrek bölgesine yerleşmiş drogman hanedanlığı ya da levanten [vi] sınıfından kişiler « osmanlının roma kökenliliğini » temsil etmekteydi. Osmanlı Devletinde varlıklarını sürdüren drogmanlar Osmanlı İmparatorluğu’nun çöküşüne kadar çalışmalarına devam etmişlerdir. Osmanlı Devleti’nde drogmanlar iki kategoriye ayrılırlardı:

1. Dîvân-ı Hümâyûn tercümanları

Dîvân-ı Hümâyûn tercümanları Osmanlı Devleti’nin memurları ve Batı’nın baştercümanları olarak tanınıyorlardı. Yüksek mevkide çalışmalarına karşın görevlerini gerçekleştirirken büyük risk alıyorlardı. Tanzimat [vii] öncesi, mevki sıralamasına göre Reis-ül küttâb’dan [viii] sonra ikinci sırada geliyorlardı.

Mütercim tercümanlardan oluşan bir ekibin yöneticisi konumunda olan baştercüman ya da Bâb-ı âli baştercümanı diye adlandırılan kişiler, günümüzdeki sisteme göre, cumhurbaşkanı ve bakanların tercümanları konumundaydılar.

Baştercümanın görevleri ise şunlardı :

  • Sadrazam’ın yabancı temsilcilerle görüşmelerini çevirmek,
  • Sultan’a ve Sadrazam’a yabancı misyonlardan gönderilen mektupları çevirmek,
  • Sadrazam’ın yabancı temsilcilerle toplantılarına katılmak ve bu toplantıların tutanaklarını hazırlamak,
  • Yurtdışına gönderilen Osmanlı heyetine eşlik etmek,
  • İkili görüşmelerde sözlü çeviri yapmak,
  • Batılı güçlere gönderilen tüm belgeleri hazırlamak.

Önceleri, baştercümanların müzakerelere katılmalarına izin verilmemekteydi. Ancak XVIII. Yüzyıldan sonra değişen bu gelenekle birlikte Osmanlı Devleti’nin tüm diplomatik ilişkilerinden Baştercümanlar sorumlu hale gelmişti. Osmanlı Devleti’nin diplomatik ilişkileri açısından en önemli mevkide yer alan memurlar tercümanlardı.

1502’de, Ali Bey Osmanlı Devleti’nin Baştercümanı seçilmişti. 1502’den 1661’e kadar Baştercümanlar Alman, Macar, İtalyan ve diğer milletlerden seçilmekteydi. 1661’de Panayotis Nicousios’un baştercümanın seçilmesiyle 1821’de Yunan ihtilaline kadar bu değerli görevi Yunanlar sürdürmüştü. 17. Yüzyılın ortasına kadar Bab-ı Ali’nin ve Flotte’un Baştercümanlığı görevlerini Magnifica Comunità di Pera et Galata [ix] adıyla bilinen hırıstiyan topluluğunun üyeleri, Fener semtinin Rum-Ortodoksları ile birlikte yürüttmüşlerdi. Bu toplulukta yer alan drogmanlar Pisani, Navoni, Timoni, Testa, Fonton vb. soylardan gelmekteydi.

2. Yabancı misyonların drogmanları (Büyükelçilikler, Konsolosluklar)

Batılı güçler, Osmanlı İmparatorluğun’daki misyonlarında hem kendi dillerini bilen hem de Osmanlı İmparatorluğu’nun idari dilini bilen kişilere gereksinim duymaktaydı. Önceleri, Yabancı misyonlar iletişimi sağlamaları için tercümanları Konstantiniyye’deki Fener ve Pera semtlerindeki hristiyanlar’dan seçiyorlardı. Fener’in sakinleri Rum-Ortodoksları ve Pera (Beyoğlu) sakinleri ise çoğunluğunun İtalyanlar’ın oluşturduğu Romalılardı [x]. Daha sonra Batılı ülkeler, yerel drogmanlara güvenmedikleri için kendi drogmanlarını yetiştirmeye başlamışlardı.

Drogmanlar, Osmanlı İsmaparatorluğu’nun idari temsilcileriyle yapılan toplantılarda sözlü çevirmenlik ve belgelerin çevirsini yaparak asistan-tercüman görevini üstlenmişlerdi. Diplomatlara eşlik eden drogmanlar, büyükelçilikler ve konsolosluklar’da yaşıyorlardı. Bianchi, Jaubert, Huart, Schlechta-Wssehrd, M. Hartmann ve tarihçi Baron Hammer gibi bir çok oryantalist bir dönem drogmanlık görevini üstlenmişlerdi. Büyükelçilerin hem yazılı hem sözlü çevirilerini gerçekleştiren basın danışmanları gibiydiler.

Osmanlı geleneğinde İslam dinine mensup kişilerin Avrupa dillerini öğrenmelerinin yasak olması nedeniyle drogmanlar hırıstiyan ailelerden seçiyorlardı. Osmanlılar tarafından batılılar inançsız olarak tanımlanıyor, Müslüman devletler Hıristiyan devletleri kendilerine denk görmüyorlardı. Avrupa’daki ülkeler ‘’ Dar ül-cihad ‘’, ‘’Diyar-ı küfr ’’ vb. tanımlarla anılıyordu. Uzun süre bu ülkelerde yaşamış olan müslümanlara iyi gözle bakılmıyordu. Bu konuda Osmanlıların da üstünlük duygusunu da unutmamak gerekir. Padişahlar ve Sadrazamlar batılı ülkelerin temsilcilerine karşı aşağalayıcı bir tutum sergilemekteydiler. Bu nedenlerden dolayı, XIX. Yüzyılın sonuna değin Osmanlı İmparatorluğu batılı ülkelerde büyükelçilik açmamıştır.

Osmanlı İmparatorluğu’nun batılı güçlerle ilişkileri arttıkça drogmanlar çeviri gereksinimini karşılayamaz olmuşlardır. Bu durum karşısında her ülke farklı bir çözüm arayışına girmiştir. 1551’de Venedik eğitim görüp drogman olarak yetişmeleri için Konstantiniyye’ye çoçuklar (Giovani di lingua) göndermiş ve Ragusa Cumhuriyeti, Polonya ve Fransa da benzer bir yol izlemiştir. 1626’da Fransız Kapusenler Konstantiniyye’de Fransızca, Türkçe, Latince, İtalyanca ve halk ağzıyla konuşulan Rumca eğitim veren ve Fransa için çalışan ilk drogmanları yetiştiren bir okul açmıştır [xi]. Bunun yanı sıra, Colbert de 1669 yılında ‘’dil gençleri’’ adını taşıyan bir okul açmıştır [xii]. Masrafları Marsilya Ticaret odası tarafından karşılanan bu okulla yalnızca yerel ailelerden drogman seçilmesini engellemek amaçlanmıştır. Padişah’ın emrinde çalıştıkları için ‘’yerel’’ drogmanların sadakatliğinden zaman zaman kuşku duyuluyor ve Fransızcalarına da güvenilmediği için müzakerelerde sorun yaratacağından endişe duyuluyordu. Bu nedenle küçük çocuklara erken yaşta doğu dillerini öğretmek amaçlanıyordu.

Batı ülkelerinden ve Osmanlı İmparatorluğu topraklarından gelen çocuklar Türkçe, Arapça ve Farsça öğrenerek eğitim görüyorlardı (elsine-i selâse [xiii]). Eğitimlerinin ardından, ‘’ dil oğlanı ‘’ olarak anılıyorlardı. Dil oğlanları zamanla, hem Bab-ı Ali ve Batılı güçlerin temsilcileri arasında mütercim tercümanlık yaparak diplomatik ilişkilerin bir parçası haline geldi hem de doğulu medeniyetlerin uzmanları oldular. Aynı zamanda dil oğlanları ‘’beratlı’’ [xiv] diye bilinen drogmanların yerine de geçmişlerdi.

XVIII. yüzyılın başında, Dil Oğlanları okulunun öğrencilerinden Türkçe, Arapça ve Farsça el yazılarını alıştırma niteliğinde zorunlu olarak çevirmeleri isteniyordu. Bu çevirilerle, Fransa Kralı’nın Kütüphanesinin arşivini zenginleştirmek amaçlanıyordu. Doğu belgelerinin düzenli bir biçimde kütüphaneye kazandırılmasını amaçlayan bu çeviri politikası Colbert döneminde başlatılmış olup ve daha sonra da sürdürüldü. Bu çevirilerin yapılması fikri Denizcilik devlet bakanı Maurepas’a aitti. Günümüzde bu çeviriler Fransa Milli Kütüphanesinde bulunmaktadır. Bu çeviriler tarihi, askeri, diplomatik metinleri, masalları içerdiği gibi anlaşmaları, kanunları ve kilise kanunlarını da içeriyordu. İngilizler de, Kostantiniyye’nin İngiltere Büyükelçiliğine bağlı drogmanlar yetiştirme girişiminde bulunmuşlardı. Ancak, Oxford’un Rum okulu genç rumları Anglikan mezhebine alacak olmasından ötürü Kudüs Patriakhanesi ve Bab-ı Ali’nin Baştercümanı Alexandre Mavrocordato, Osmanlı İmparatorluğu’ndan gelecek olası tepkileri önlemek için bu duruma engel olmuşlardı.

Müslüman medeniyetini tanımaları ve dillere hakim olmaları nedeniyle, Osmanlı İmparatorluğu ile Batı arasında düşüncelerin aktarılmasında drogmanlar kilit rol oynamış, böylece Osmanlı İmparatorluğu tarihinde önemli bir yere sahip olmuşlardır.


Türkceye çeviren Burçak FAKIOĞLU, Instructor, Department of Translation and Interpretation, Bilkent University.


[i] ORHONLU, Cengiz. ‘Tercüman’, İslam Ansiklopedisi (İstanbul: MEB, 1993), 175., p. 176, cité par POLATCI, Osmanlı diplomasisinde oryantalist memurlar (Osmanlı belgeleriyle diloğlanları ve tercümanlar). p. 42

[ii] Balyos İtalyanca kökenli bir kelimedir. Bailo geçmişte Avrupa devletlerinin konsoloslarına verilen addı, ancak özellikle Babı-ı Ali’deki Venedik Cumhuriyeti’nin temsilcilerini tanımlarken kullanılıyordu. Venedik’in ilk bailo’su Osmanlı İmparatorluğunda imzalanan anlaşmayşa 1454’de seçildi.

Daha sonra, bu terim diğer ülkelerin büyükelçileri ve temsilcileri için de kullanıldı.

[iii] 1535’de, I. François Kanunî Sultan Süleyman’la nir anlaşma gerçekleştirdi. Aynı sene, Fransa’nın ilk büyükelçisi Konstantiniyye’ye yerleşti.

[iv]Günümüz Almancasında « Dolmetscher » sözcüğü konferans çevirmenleri için kullanılmaktadır.

[v] KINLI. p. 83, POLATCI tarafından alıntı yapılmıştır, Osmanlı diplomasisinde oryantalist memurlar (Osmanlı belgeleriyle diloğlanları ve tercümanlar). p. 41-42

[vi] Levanten : Doğu Roma ya da Osmanlı Romalılarının oluşturduğu toplulukların tümünü tanımlamak için yüzyıllarca kullanılan terim.

[vii] Osmanlı Türkçesinde ‘’yeniden düzenleme’’ anlamına gelen ‘’Tanzimat dönemi’’ 1839-1876 yılları arasındaki dönemi temsil eder.

[viii] Osmanlı İmparatorluğu’nda, Reis-ül küttâb Dışişleri Bakanlığı görevlerini yürütüyordu.

[ix] Galata’da Müslüman olmayan kişiler Magnifica Comunità di Pera adıyla bilinen bir konsey bünyesinde toplanıyorlardı

[x] Galata’nın Romalı aileleri: Navoni, Grillo, Olivieri, Fornetti, vb.

[xi] Kapusenlerin dil öğrencileri okulu.

[xii] Daha sonra bu okul Paris’e taşındı ve günümüzde INALCO (Institut National des Langues et Civilisations Orientales) adıyla biliniyor.

[xiii] Üç dil.

[xiv] Beratlı sözcüğü berât ya da brevet sözcüklerinden türetilmiş. Berat rütbesi, çevirmenlere kapitülasyonlarca tanınan ticari ve vergi ayrıcalığı tanıyordu.



Vai trò của “Dragomans” trong Đế chế Ottoman

“Dragomans” có thể được xem là những người thành lập nền dịch thuật và phiên dịch ngoại giao ở Đế chế Ottoman và sau này gọi là Thổ Nhĩ Kỳ.


by Elvin ABBASBEYLI  published 10 June 2020 

Dịch bởi Thu Đỗ, nghiên cứu viên tại Đại học Deakin, Melbourne, Úc.


Trong lịch sử, một quốc gia muốn thiết lập quan hệ với một quốc gia khác cần có sự trợ giúp của các cá nhân thông thạo ngôn ngữ, những người có thể giúp các nhà ngoại giao hoàn thành nhiệm vụ. Những phiên dịch viên và dịch giả này được gọi là “dragomans” trong Đế chế Ottoman. “Dragomans” chưa được biết đến rộng rãi và có lịch sử liên quan đến sự khởi đầu của các mối quan hệ thường xuyên giữa các nước phương Tây và Đế chế Ottoman[1].

Ở các quốc gia Hồi giáo, “dragomans” xuất hiện lần đầu tiên vào thế kỷ thứ 8 vào thời Abbasids. Họ cũng hiện hữu dưới thời Mamluks ở Ai Cập và thời Seljuqs ở Anatolia. Dưới thời Seljuqs, “dragomans” được đặt tên bằng ban hành sắc lệnh. Đế chế Ottoman tiếp tục truyền thống này[2]

Lịch sử dịch thuật và phiên dịch ngoại giao ở Đế chế Ottoman có mối liên hệ chặt chẽ với “dragomans”. “Dragomans” có thể được xem là những người thành lập nền dịch thuật và phiên dịch ngoại giao ở Đế chế Ottoman và sau này gọi là Thổ Nhĩ Kỳ. Lịch sử này bắt đầu với những mối quan hệ đầu tiên và các hiệp ước đầu tiên được ký kết với các cường quốc phương Tây.

Vào năm 1454, Venice đã gửi một đại sứ đến Istanbul, người được gọi là Balyos[3]. Sau Cộng hòa Venice, các nước Ba Lan (1475), Nga (1497), Áo (1528), Pháp[4] (1535), Anh (1583) và Hà Lan (1612) cũng đã gửi đại sứ để thiết lập quan hệ với Đế chế Ottoman.

Nhưng trước khi tìm hiểu sâu thêm về những cá nhân xuất chúng này, chúng ta hãy xem xét nguồn gốc của từ “dragoman”.

Nguồn gốc của từ “Dragoman”

Một số lý thuyết tồn tại liên quan đến nguồn gốc của từ “dragoman”. Từ này có nguồn gốc Syria được mượn bởi tiếng Ả Rập (tardjumān) và sau đó bởi tiếng Thổ Nhĩ Kỳ (tercüman). Các phiên bản cũ nhất của từ này là tagmâna  targem. Từ này có các phiên bản tiếng Latin (turchimannus, dragumanus, dracmandus, turchimannus), tiếng Ý (drogmano, dragomanno, turcimanno), tiếng Pháp (drughement, drugement, drogman, truchement), tiếng Tây Ban Nha (truchiman, trujaman), tiếng Đức (dragoman), tiếng Bun-ga-ri (драгоманин), tiếng Bồ Đào Nha (turgeman), tiếng Serbia (terduman, dragomani), tiếng Ba Lan (turdzyman), tiếng Hy Lạp Byzantine (dragomanus) và tiếng Hà Lan (droogman).

Trong quá khứ, từ này được sử dụng trong các ngôn ngữ Thổ Nhĩ Kỳ qua các biến thể ngôn ngữ dilmaç hoặc tilmaç. Ngày nay, một số ngôn ngữ châu Âu mượn sử dụng từ tương tự, như trong tiếng Đức (Tolmetsch và sau đó là Dolmetscher[5]), tiếng Nga (толмач, mặc dù còn ít được sử dụng ngày nay), tiếng Séc (tlumoč), tiếng Hung-ga-ri (tolmács), tiếng Macedonia (толкувач), tiếng Ba Lan (tłumacz), v.v. Từ này vẫn được sử dụng trong tiếng Thổ Nhĩ Kỳ ngày nay. Trong tiếng Azerbaijan, các từ tərcüməçi (dịch giả / phiên dịch viên) và dilmanc (phiên dịch viên) cũng được sử dụng.

Mặc dù từ "tercüman" được sử dụng trong các tài liệu của Ottoman để chỉ các phiên dịch viên-dịch giả từ các đại sứ quán và lãnh sự quán, từ “dragoman” lại được sử dụng trong hầu hết các ngôn ngữ châu Âu[6]. Tuy nhiên, chính tả và phát âm của từ này có sự thay đổi từ ngôn ngữ này sang ngôn ngữ tiếp theo, như được thể hiện qua các ví dụ trên.

Các “Dragomans”

Các phái đoàn ngoại giao phương Tây và chính quyền Ottoman Sublime Porte ở Đế chế Ottoman cần những cá nhân thông thạo cả ngôn ngữ phương Tây và phương Đông, và những người này cũng cần nắm vững các sự khác biệt về văn hóa và quy tắc ứng xử của cả người Ottoman và người phương Tây. Ở châu Âu, những cá nhân như vậy được gọi là những “dragomans”. Các nhiệm vụ của “dragomans” rất đa dạng: phiên dịch và dịch thuật về thương mại và chính trị giữa chính quyền Ottoman Sublime Porte với các đại sứ và lãnh sự của các cường quốc phương Tây. Họ tạo thành các triều đại “dragomans” thực sự ở Levant, xuất phát từ dòng dõi “quốc gia” hay của dòng họ người Levantine[7] và đại diện cho dòng dõi “Ottoman Latins”. Sau đó, họ có mặt ở Đế chế Ottoman và tiếp tục thực hiện các nhiệm vụ của mình cho đến khi Đế chế kết thúc. Có hai loại “dragomans” chính tồn tại trong Đế chế Ottoman:

1. “Dragomans” của Quốc vương Hoàng đế Divan (Dîvân-ı Hümâyûn tercümanları)

“Dragoman” của Quốc vương Hoàng đế Divan (Dîvân-ı Hümâyûn tercümanları) là những công chức làm việc cho chính quyền của Đế chế Ottoman và họ còn được gọi là “Grand Drogmans” ở phương Tây. Họ giữ các vị trí rất cao, mặc dù cũng có nhiều rủi ro rất lớn. Trước thời kỳ Tanzimat, họ giữ vị trí quan trọng thứ hai sau Reis-ül küttâb[8].

“Grand Drogman” (Baştercüman) hay “Grand Drogman” của chính quyền Ottoman Sublime Porte (Bâb-ı âli baştercümanı) là một hình thức như phiên- biên dịch viên trưởng giám sát một nhóm dịch giả và phiên dịch viên. Họ có thể được so sánh như các dịch giả và phiên dịch viên làm việc cho các tổng thống và các bộ trong thế giới hiện đại.

Công việc của “Grand Drogman” bao gồm:

  • Phiên dịch các cuộc họp của Tể tướng với các đặc phái viên nước ngoài.
  • Dịch thư do các phái đoàn nước ngoài gửi cho Quốc vương và Tể tướng trong các buổi tiếp tân.
  • Tham gia vào các cuộc họp của Tể tướng với các đặc phái viên nước ngoài và soạn thảo các bản tóm tắt của các cuộc họp này.
  • Tham gia vào các phái đoàn Ottoman được gửi đi nước ngoài.
  • Phiên dịch trong quá trình đàm phán song phương.
  • Soạn thảo bất kỳ thư từ nào gửi đến các cường quốc phương Tây. 

Lúc đầu, “Grand Drogmans” không được phép tham gia đàm phán, nhưng thực tế này đã thay đổi bắt đầu từ thế kỷ 18. Do đó, mọi hoạt động ngoại giao ở Đế chế Ottoman đều tập trung trong tay của “Grand Drogmans”. Qua đó, họ trở thành những công chức quan trọng nhất trong nền ngoại giao Ottoman.

Năm 1502, Ali Bey trở thành “Grand Drogmans” đầu tiên trong Đế chế Ottoman. Từ năm 1502 đến năm 1661, “Grand Drogmans” được lựa chọn trong số các cộng đồng nước Đức, Hung-ga-ri, Ý và các cộng đồng khác. Năm 1661, với việc bổ nhiệm Panayotis Nicousios làm “Grand Drogmans”, chính người Hy Lạp đã bắt đầu giữ chức vụ uy tín này và tiếp tục cho đến Cách mạng Hy Lạp năm 1821. Trong thời kỳ đó, các thành viên của cộng đồng Kitô giáo được gọi là Magnifica Comunità di Pera et Galata[9] đã chia sẻ với người Hy Lạp Chính thống từ Fener các vai trò của “Grand Drogman” của chính quyền Ottoman Sublime Porte và “Grand Drogman” của Lực lượng Hải quân cho đến giữa thế kỷ 17. Một số triều đại lớn thuộc cộng đồng này bao gồm Pisani, Navoni, Timoni, Testa, Fonton và các gia tộc khác.

2. “Drogmans” của các phái bộ nước ngoài (đại sứ quán, lãnh sự quán)

Các cường quốc phương Tây thành lập các phái bộ trong Đế chế Ottoman cần những người nói được ngôn ngữ của họ cũng như ngôn ngữ được sử dụng bởi chính quyền Ottoman. Lúc đầu, các phái bộ nước ngoài đã tuyển mộ họ trong số các cộng đồng Kitô giáo thiểu số ở Fener và Pera ở Constantinople. Fener là nơi sinh sống của người Hy Lạp Chính thống và Pera (Beyoğlu) là nơi sinh sống của người Latin[10], thường có nguồn gốc từ Ý. Sau đó, các nước phương Tây bắt đầu đào tạo những “drogmans” của riêng họ vì họ không tin tưởng người địa phương.

Những “drogmans” này đóng vai trò là thư ký-phiên dịch viên dịch tài liệu cũng như tham gia các cuộc họp với các đại diện của chính quyền Ottoman. Họ tháp tùng các nhà ngoại giao và sống trong các đại sứ quán hoặc lãnh sự quán. Nhiều nhà Đông phương học nổi tiếng như nhà sử học Baron von Hammer, Bianchi, Jaubert, Huart, Schlechta-Wssehrd, M. Hartmann và những người khác cũng đã có thời điểm giữ nhiệm vụ “drogmans”. Họ có thể được so sánh như các nhân viên báo chí tại các đại sứ quán, người thường có vai trò phiên dịch hoặc biên dịch.

Một trong những lý do tại sao người phương Tây chọn những “drogmans” của họ trong số những nhóm người này là do theo truyền thống Hồi giáo của Ottoman, việc học các ngôn ngữ châu Âu là điều bị cấm. Người phương Tây được coi là kẻ ngoại đạo. Các nhà nước Hồi giáo và nhà nước Kitô giáo không đứng cùng phía về cùng một vấn đề. Các quốc gia châu Âu được gọi là “Dar ül-cihad” (Cổng Thánh Chiến) “Diyar-ı küfr” (Thế giới của Chủ nghĩa Vô Thần), v.v. Người ta không thường thấy người Hồi giáo sống quá lâu ở những quốc gia như vậy. Người Ottoman cũng có nhiều tính phức hợp ưu việt. Các Quốc vương (padişah) và Tể tướng (sadr-ı a bázam) đã có hành vi nhục mạ đối với các sứ giả của các nước phương Tây. Vì tất cả những lý do này mà Đế chế Ottoman chưa bao giờ mở một đại sứ quán ở bất kỳ quốc gia nào ở phương Tây mãi cho đến cuối thế kỷ 19.

Cùng với sự tăng cường các mối quan hệ giữa Đế quốc Ottoman và các cường quốc phương Tây, “drogmans” không còn đủ để đáp ứng nhu cầu, và vì vậy mỗi quốc gia tìm kiếm các giải pháp khác. Bắt đầu từ năm 1551, Venice đã gửi những đứa trẻ nhỏ (Giovani di lingua) đến Constantinople để huấn luyện chúng thành những “drogmans”. Cộng hòa Ragusa, Ba Lan và Pháp cũng thực hiện theo sau đó. Năm 1626, một Giáo sĩ người Pháp đã thành lập một trường học[11] ở Constantinople để dạy tiếng Pháp, tiếng Thổ Nhĩ Kỳ, tiếng Latin, tiếng Ý và thổ ngữ Hy Lạp. Trường này đã đào tạo nhóm “drogmans” đầu tiên phục vụ Pháp. Năm 1669, Colbert đã thành lập một trường học dành cho “drogmans” ở Constantinople, ngôi trường dành cho “Jeunes de langue”[12]. Trường học miễn phí, học phí được Phòng Thương mại Marseille chi trả. Mục tiêu của việc này là để tránh phải tuyển dụng những “drogmans” chỉ từ các gia đình địa phương. Những “drogmans” ở “địa phương” là những thần dân của Quốc vương và vì thế lòng trung thành của họ đôi khi bị nghi ngờ. Kiến thức của họ về tiếng Pháp không hoàn hảo cũng tạo nên rủi ro trong các quá trình đàm phán. Đó là lý do của việc hình thành ý tưởng tuyển dụng trẻ nhỏ để dạy chúng ngôn ngữ phương Đông từ khi còn nhỏ.

Trẻ nhỏ từ các nước phương Tây và từ các lãnh thổ của Đế chế Ottoman đã được giáo dục và học tiếng Thổ Nhĩ Kỳ, tiếng Ả Rập và tiếng Ba Tư (elsine-i selâse[13]). Sau khi được đào tạo, chúng trở thành “dil oğlanı” (trẻ em ngôn ngữ). Thời gian trôi qua, những sinh viên này trở thành một phần không thể thiếu của các mối quan hệ ngoại giao vì họ không những là các nhà biên phiên dịch giữa chính quyền Ottoman Sublime Porte và các sứ giả của các cường quốc phương Tây, mà còn là các chuyên gia trong các nền văn minh phương Đông. Họ còn thay thế những “drogmans” và được gọi là “barataires”[14].

Vào đầu thế kỷ 18, các học sinh tại trường Jeunes de langues đã phải dịch các bản thảo tiếng Thổ Nhĩ Kỳ, tiếng Ả Rập và tiếng Ba Tư như là các bài tập bắt buộc. Mục tiêu là làm phong phú thêm Thư viện của Vua Pháp. Chính sách dịch thuật này là một phần của một phong trào rộng lớn hơn, bắt đầu dưới thời Colbert, là mua lại các tác phẩm phương Đông theo một kế hoạch được chuẩn bị tốt và có trật tự. Ý tưởng dịch các bản thảo đã được Bá tước Maurepas, Bộ trưởng Hải quân nghĩ ra. Hầu hết các bản dịch này hiện đang được lưu giữ tại Thư viện Quốc gia Pháp. Chúng bao gồm các câu chuyện, văn bản lịch sử, quân sự và ngoại giao, cũng như các hiệp ước, luật pháp và giáo lý.

Người Anh cũng đã cố gắng đào tạo “drogmans” đặc biệt cho Đại sứ quán Anh ở Constantinople. Trường học của Hy Lạp tại Oxford là để tiếp nhận những người Hy Lạp trẻ tuổi gia nhập theo Anh giáo. Alexandre Mavrocordato, vị Tổ phụ của Jerusalem và “Grand Drogman” của chính quyền Ottoman Sublime Porte bày tỏ sự dè dặt vì có thể xảy ra phản ứng đối với chính quyền Ottoman.

Với vốn kiến thức sâu sắc về nền văn minh và các ngôn ngữ Hồi giáo, “drogmans” đóng vai trò quan trọng trong việc truyền đạt kiến thức và các ý tưởng giữa Đế chế Ottoman và phương Tây, cũng như trong lịch sử của Đế chế Ottoman.


Dịch bởi Thu Đỗ, nghiên cứu viên tại Đại học Deakin, Melbourne, Úc.


[1] Marghetitch, S.G. (1898). Étude sur les fonctions des Drogmans des missions diplomatiques ou consulaires en Turquie, trang 3. Constantinople.

[2] Orhonlu, Cengiz. (1993). Tercüman. İslam Ansiklopedisi. Istanbul, MEB, 176, được trích bởi Polatci, Osmanlı diplomasisinde oryantalist memurlar (Osmanlı belgeleriyle diloğlanları ve tercümanlar), trang 42.

[3] Balyos là một từ có nguồn gốc từ Ý. Bailo là một danh hiệu từng được trao cho các lãnh sự từ các quốc gia châu Âu, nhưng danh hiệu này đặc biệt được sử dụng cho các sứ giả từ Cộng hòa Venice đến chính quyền Ottoman Sublime Porte. Bailo người Venice đầu tiên được bổ nhiệm đến Đế chế Ottoman với việc ký kết hiệp ước năm 1454. Sau đó, thuật ngữ tương tự được sử dụng cho các sứ giả và đại sứ từ các quốc gia khác.

[4] Năm 1535, Francis I của Pháp đã liên minh với Suleiman the Magnficient. Cùng năm đó, Pháp thành lập đại sứ quán đầu tiên tại Constantinople.   

[5] Trong tiếng Đức hiện đại, từ "Dolmetscher" được dùng để chỉ người phiên dịch hội nghị.

[6] Kinli. trang 83, được trích dẫn bởi Polatci. Osmanlı Diplomasisinde oryantalist memurlar (Osmanlı belgeleriyle diloğlanları ve tercümanlar). trang 41-42.   

[7] Levantine: Nhóm các cộng đồng hình thành nên quốc gia Latin Ottoman hoặc Latin Đông phương trong nhiều thế kỷ.

[8] Trong Đế chế Ottoman, Reis-ül küttâb thực hiện các chức năng của Bộ trưởng Bộ Ngoại giao.   

[9] Các thần dân không theo đạo Hồi của Quốc vương Ottoman ở Galata có hội đồng riêng được gọi là Magnifica Comunità di Pera.   

[10] Các gia đình Latin của Galata: Navonis, Grillos, Olivieris, Fornettis, v.v.

[11] Ecole de Jeunes de langue des Capucins (Trường Ngôn Ngữ Thiếu Niên Capuchin).  

[12] Ngôi trường này đã được chuyển đến Paris và hiện được gọi là INALCO (Viện Ngôn ngữ và Văn minh phương Đông Quốc gia).  

[13] Ba ngôn ngữ.

[14] Từ barataire xuất phát từ berât, có nghĩa là bằng tốt nghiệp. Bằng berât này mang lại cho họ các lợi ích thương mại và thuế được đảm bảo cho công dân của các quốc gia mà họ phục vụ.

 

 



奥斯曼帝国的翻译官

这一团体被视作奥斯曼帝国以及后来的土耳其共和国承担外交翻译任务的先行者


by   Elvin ABBASBEYLI —  published 26 April 2018

译者:徐崇天,法国巴黎十三大在读本科生



历史的长河中,国与国之间的外交关系需要由一些掌握多语言的人才的参与而得以建立。而在奥斯曼帝国之中,这一类人就是被称为“泰尔举曼”(Tercüman)的翻译官。这些翻译官构成的团体在历史上并不为多数人所知。但随着西方国家开始频繁地与奥斯曼帝国交往,这一团体的历史逐渐得到发展 [1]

在穆斯林国家中,这一类翻译官最早出现于公元8世纪的阿巴斯王朝时期。他们同样也存在于之后埃及的马木留克帝国和位于安纳托利亚的塞尔柱帝国。塞尔柱帝国时期,翻译官经由君主旨令的任命而产生,而之后的奥斯曼帝国也继承了这一传统 [2]

奥斯曼帝国的外交翻译史一直与翻译官们紧密相联。这一团体被视作奥斯曼帝国以及后来的土耳其共和国承担外交翻译任务的先行者。他们的历史在奥斯曼帝国与西方大国的相互往来和缔结条约的进程中得以开启。

 1454年,威尼斯共和国向伊斯坦布尔派遣了被称作巴以罗(意大利语:bailo [3])的外交大使。除此之,波兰(1475),沙皇俄国的前身莫斯科公国(1479),奥地利(1528),法国 [4](1535),英国(1583),荷兰(1612)都派遣了大使与奥斯曼帝国建交。

在讲述这些杰出的能人之前,我们首先将了解翻译官“泰尔举曼”这一词的来源。

“泰尔举曼”一词的起源

对于“泰尔举曼”(tercüman)一词的起源存在诸多假说。这个词最早起源于亚述语,承接到阿拉伯语时为“tardjūman”,之后在土耳其语里变成了“tercüman”。这个词最早的版本是 “tagmâna” 和 “targem”。在当时的拉丁语(turchimanus, drogmano, drogomnno, turcimanno), 意大利语(drogmano,dragomanno,turcimanno),法语(drughement,drugement,drogman,truchement) ,西班牙语 (turchiman, trujaman)  ,  德语 (dragoman)  ,  保加利亚语  (драгоманин) , 葡萄牙语  (turgeman)  ,  塞尔维亚语  (terduman, dragomani),  波兰语  (turdzyman)  , 拜占庭时期希腊语  (dragomanus)  ,弗拉芒语  (droogman)  中,我们都能找到这一词的不同变体。

这个词曾经在一些突厥语中被使用,比如 dilmaç 或 tilmaç 。即使是今天,这个词作为借词也被一些欧洲大陆的语言所使用,比如德语中的 Tolmetsch 和 Dolmetscher [5],俄语中的 толмач (该词使用频率比较有限),捷克语中的 tlumoč,匈牙利语中的 tolmács,马其顿语中的 толкувач,波兰语中  tłumacz 等等。现代土耳其语里这个词仍然在被使用。阿塞拜疆语中的 tərcuməçi (口译员/翻译)和 dilmanc(口译员)也同样仍被使用。

在奥斯曼帝国的文件里,泰尔举曼一词专指为大使馆和领事处服务的翻译人员。而在几乎所有的欧洲语言 [6]里他们则被称为“德罗格曼”(drogman)。 但是这一词的拼写以及读音在不同的语言里有不同的变化,正如上述例子里所表现的那样。

“泰尔举曼”

庄严朴特(Sublime Porte,奥斯曼帝国时期最高外交机构)以及当时西方国家在奥斯曼帝国的外交任务都需要既精通东西方语言又了解奥斯曼帝国和西方诸国文化差异和礼节的优秀人才。在欧洲,这些人正是凭借“德罗格曼”的头衔而为人所知。他们承担了大量的工作任务:为庄严朴特与西方驻外使馆及领事馆的政治或贸易事务提供口译与笔译服务。这些在近东的翻译官,都是来自奥斯曼帝国的臣民,抑或是“黎凡汀”的(levantin [7]),而后者代表了那些生活在奥斯曼帝国土地上带有拉丁血统的人。这些翻译官由此登上并开始活跃于历史舞台,直到帝国的末日。在奥斯曼帝国有两种类型的翻译官:

1. 苏丹名下帝国底万的德罗格曼 (Dîvan-o Hümâyûn tercümanları)

苏丹名下帝国底万(divan,特指奥斯曼帝国中央政府)的翻译官作为奥斯曼帝国的公职人员,以大德罗格曼(Grand Drogman)的称号为西方世界所知。他们的官职在帝国中地位很高,同时也意味着他们需要承担其中的风险。在坦志麦特改革 [8]之前,他们所任官职的重要性仅次于那些负责外交部事务的专职人员(Reis-ül küttâb [9]) 。

首席翻译官(Baştercüman),或者说是庄严朴特的首席翻译官,他们作为兼顾口译及笔译工作的翻译人员,同时也是整个翻译团队的首脑人物。他们类似于今天那些为总统或者总理服务的翻译人员。

大德罗格曼的工作任务如下:

  • 大维齐尔与外国使节会谈的口译工
  • 外交接见时使节向苏丹或向大维齐尔提交的涉及对外事务的文书的笔译工作
  • 大维齐尔与外国使节的会议的参与以及这类会议的报告文件的准备工作。
  • 在奥斯曼帝国外派代表团的参与
  • 双边谈判的口译工作
  • 派送到西方大国的所有相关文件的编纂工作

最初,所有的首席翻译官都不被允许参加到谈判事务中去,但这一规定自18世纪起得以改变。奥斯曼帝国所有的外交活动都因此集中到首席翻译官手中。他们也就成为了奥斯曼帝国外交事务中最重要的公职人员。

1502年,阿里•贝伊(Ali Bey)成为了了奥斯曼帝国历史上第一位首席翻译官。自1502年到1661年,首席翻译官的人选来自德国、匈牙利和意大利等国公民的社群。1661年,随着帕纳尤提斯•尼古希索斯(Panayotis Nicousios)被授予首席翻译官一职,从此希腊人开始逐渐占据这一享有盛誉的文职,这一情况一直持续到1821年爆发的希腊革命的前夕为止。直到17世纪中叶,基督教团体的成员,比如著名的佩拉区的基督教团体(Magnifica Comunità di Pera [10] ) , 与芬内尔的希腊东正教徒占据了直属于庄严朴特和海军舰队名下的首席翻译官的职位。这些人之中有不少当时著名的大家族的成员,比如 Pisani 家族,Timoni 家族,Testa 家族和 Fonton 家族等。 

2. 外国代表团名下的翻译官(大使馆以及领事处)

西方大国向奥斯曼帝国派遣的代表团需要寻求一些既掌握奥斯曼帝国内流通于行政领域的语言又精通西方各国官方语言的人才。最初,他们由西方代表团在君士坦丁堡的芬内尔区和佩拉区的少数族群基督教团体中挑选产生。芬内尔区的居民是信奉希腊东正教的希腊人,而佩拉区(即今天的贝伊卢区)的居民则是意大利血统为主的拉丁人 [11]。但是逐渐地,出于对由君士坦丁堡本地产生的翻译官的不信任,西方代表团开始从他们本国人里选拔产生翻译官。这些翻译官的角色既是秘书也是口译员,他们和奥斯曼的行政代表一起翻译文件以及完成会议的口译工作。他们陪同各国的外交官员,驻扎在各国的大使馆或领事处。很多享有盛誉的研究东方问题的学者,比如历史学家 Hammer , Bianchi , Jaubert , Huart , Schlechta-Wssehrd , M. Hartmann 等人,都在他们人生中的一段时间里担任过翻译官。他们类似于今天经常执行翻译工作的大使馆新闻专员。

根据奥斯曼帝国里一条源自伊斯兰教教义的规定,学习欧洲国家的语言是被禁止的。这也是西方各国从本国挑选翻译官的其中一个理由。西方人当时被帝国认作是异教徒。而穆斯林国家不认为基督教国家有着和它们一样相等的地位,那些欧洲国家被称做“圣战的大门”(Dar ül-cihad),或者是“异教徒的世界”(Diyar-ı küfr) 等等。一名穆斯林甚至被认为不应该长期生活在这些国家。同时,奥斯曼帝国的天朝上国情结也是不可忽略的因素,加之苏丹和大维齐尔对当时的外国使者持有羞辱性的态度,所有这些因素都不难解释为什么直到19世纪末,奥斯曼帝国尚未在任何西方国家建立大使馆。

随着奥斯曼帝国与西方国家的联系愈加频繁,此时那些在职的翻译官已经不能满足各国的需求,于是各国开始寻求新的解决方案。自1551年起,威尼斯共和国为了培养日后的翻译官派遣了一批青少年(Giovani di lingua)去君士坦丁堡学习。拉古萨共和国,波兰以及法国都相继模仿了这一创设。1669年,法国的方济嘉布遣会在君士坦丁堡建立了一所教授法语,土耳其语,拉丁语,意大利语和保加利亚希腊语的学校 [12]。这所学校组建了第一批为法国服务的翻译官。1669年,法国政治家柯尔贝尔也在君士坦丁堡建立了一所为爱好语言学习的青少年 [13]提供免费教学致力于培养翻译官的学校。当时的马赛商会负责为这所学校提供资金支持。这一举措的目的在于避免招募的翻译官团队仅由当地人组成,因为这些来自本土的翻译官由于是奥斯曼帝国的臣民,他们的忠诚度往往收到怀疑。然而他们不那么可靠的法语能力也同样构成了在重要谈判中可能会出现的一个不稳定因素。在这一背景下,招收青少年以尽早地教授东方的语言的想法也因此产生。

很多来自西方国家的孩子和一些来自奥斯曼帝国本土的孩子在这所学校接受教育,学习土耳其语,阿拉伯语和波斯(eksine-i selâse [14])。在完成了他们的学业之后, 他们被称为“(精通)语言的男孩”(Dil oğlanı )。这些学生在之后不仅以庄严朴特和外国使节之间的翻译员的身份完整地参与到外交事务中去,除此之外还是研究东方文明的专家。他们同样也取代曾经那些享有领事特权(Barataire [15])的本土翻译官。

18世纪之初,这所青少年语言学校的练习作业要求学生翻译用土耳其语,阿拉伯语和波斯语所写的手稿,目的是为了丰富法国国王的藏书。这一方针在柯尔贝尔的倡导下得以长期贯彻实施,以获得经过准确翻译有序归档的来自东方的作品。这个想法由当时的法国海军大臣莫尔帕伯爵提出,旨在获得这些手稿的译本。这其中大部份的译稿目前被保存在法国国家图书馆。这些译本中有各种故事,也包含历史、军事、外交文件,法律条约以及教规。

英国也同样尝试培养一些为他们驻君士坦丁堡的大使馆所用的忠实的翻译官。当时牛津大学的希腊学院为英国圣公宗教会招收了一些年轻的希腊人。鉴于奥斯曼帝国官方可能做出的反应,耶路撒冷的主教和曾任庄严朴特首席翻译官亚历山大•马弗罗戈尔达托(Alexandre Mavrocordato)则对此保留意见。

在奥斯曼帝国与西方世界互相传播知识与思想的过程中,凭借对穆斯林文明及语言的广泛了解,翻译官扮演了至关重要的角色,他们也因此在奥斯曼帝国的历史上占有一席之地。


译者:徐崇天,法国巴黎十三大在读本科生


作者:Elvin Abbasbeyli,斯特拉斯堡大学在读博士。论文主题《从语言学,文化,历史及政治角度解读作为国际条约翻译者的翻译官》


[1] MARGHETITCH, S. G., “关于在土耳其的外交或领事代表团的翻译官的职能研究(1898 君士坦丁堡)“Étude sur les fonctions des Drogmans des missions diplomatiques ou consulaires en Turquie” (Constantinople, 1898). p. 3

[2] ORHONLU, Cengiz. 'Tercüman', İslam Ansiklopedisi (İstanbul: MEB, 1993), 175., p. 176, cité par POLATCI, Osmanlı diplomasisinde oryantalist memurlar (Osmanlı belgeleriyle diloğlanları ve tercümanlar). p. 42

[3] bailo 是当时给予欧洲各国领事的头衔,尤指由威尼斯共和国向庄严朴特所派遣的的使者。1454年条约的签订后,来自威尼斯的第一位 bailo 在奥斯曼帝国被任命。在后来的时间里,这个词也指其他国家的使者及大使。

[4] 1535年,弗朗西斯一世和苏莱曼大帝结为同盟。同年,法国在君士坦丁堡建立第一座大使馆。

[5] 现代德语中,“Dolmetscher”指代大会的口译员

[6] KINLI. p. 83, 引自 POLATCI, Osmanlı diplomasisinde oryantalist memurlar (Osmanlı belgeleriyle diloğlanları ve tercümanlar). p. 41-42

[7] Leventin:指经过几个世纪组建而成的生活在东方世界或者奥斯曼帝国领土上的拉丁人社群。

[8] 坦志麦特时期在奥斯曼土耳其语中意为“重组”,发生于1839年至1876年奥斯曼帝国期间。

[9] 奥斯曼帝国时期,Reis-ül küttâb 负责当时外交部的事务

[10] Magnifica Comunità di Pera:由奥斯曼帝国在加拉塔区的非穆斯林臣民所组成的委员会的名称

[11] 加拉塔区的拉丁家族:Navoni 家族,Grillo 家族,Olivieri家族,Fornetti家族等

[12] 方济嘉布遣会的青年语言学校

[13] 这所学校后来迁至巴黎,名为 INALCO(法国国立东方语言学院)

[14] 译为“这三种语言”

[15] “barataire”由 “berât”或“brevet”(专利)一词变化而来。这类人享有相应国家的领事裁判权所保障的在贸易及税收方面的特权



دور الترجمان في الإمبراطورية العثمانية

يمكن اعتبار التراجمة الآباء المؤسسين للترجمة الدبلوماسية التحريرية والشفوية في الإمبراطورية العثمانية وفي تركيا لاحقًا.


by  Elvin ABBASBEYLI published 29 April 2020 

در طول تاریخ، هرگاه حکومتی با حکومت دیگری رابطه برقرار می کند، ‌باید از کمک اشخاص مسلط بر زبان ها برخوردار شود تا به دیپلمات ها در انجام مأموریت شان یاری شود. آن ها مترجمان کتبی و شفاهی بودند که در امپراتوری عثمانی «درجمان» نامیده می شدند. درجمانت، نهادی است که کمتر شناخته شده است و تاریخ آن به آغاز برقراری روابط منظم امپراتوری عثمانی با کشورهای غربی [1] بازمی گردد.

در کشورهای مسلمان، درجمان‌ها در سده‌ی هشتم در دوران خلفای عباسی ظهور کردند. آن‌ها هم‌چنین در خدمت مملوک‌ها در مصر و سلجوقیان در آناتولی بودند. در عهد سلجوقیان، درجمان طی فرمانی منصوب می شد. امپراتوری عثمانی این سنت را نگه‌داشت [2]

تاریخ ترجمه‌ی کتبی و شفاهی دیپلماتیک در امپراتوری عثمانی ارتباط نزدیکی با درجمان‌ها دارد. این افراد را می‌توان به مثابه پدران ترجمه‌ی دیپلماتیک و ترجمه‌ی شفاهی در امپراتوری عثمانی و دیرتر در ترکیه دانست. نخستین تماس‌ها و اولین عهدنامه‌های بسته شده با قدرت‌های غربی سرآغاز این تاریخ هستند.

 در ۱۴۵۴، ونیز سفیر خود موسوم به بالیوس [3] را به استانبول فرستاد. به دنبال جمهوری ونیز، لهستان ‌(۱۴۷۵)، روسیه (۱۴۹۷)،‌ اتریش (۱۵۲۸)، فرانسه [4] (۱۵۳۵)، انگلستان (۱۵۸۳)، هلند (۱۶۱۲) سفرای خود را برای برقراری رابطه با امپراتوری عثمانی گسیل داشتند.

اما پیش از صحبت از این افراد استثنایی، کمی روی ریشه ی واژه ی «درجمان» مکث کنیم.

ریشه ی واژه ی «درجمان»

فرضیه های بیشماری درباره ی منشاء کلمه ی «درجمان» وجود دارد. این واژه با ریشه‌ی سریانی در عربی به «تَرجومان» و در ترکی به « تِرچومان» تبدیل شد. روایت‌های کهن‌تر این کلمه تجمانَ و ترجِم هستند. در زبان لاتینی به صورت: 

 ، (turchimannus, dragumanus, dracmandus, turchimannus)

در ایتالیایی به شکل:

 ، (drogmano, dragomanno, turcimanno)

در فرانسوی به صورت

، (drughement, drugement, drogman, truchement)

در اسپانیایی به صورت 

، (turchiman, trujaman)

در زبان آلمانی به صورت

، (dragoman)

در بلغاری به شکل

، ( драгоманин)

در زبان پرتقالی به شکل

، (turgeman)

در زبان صربی به صورت

(terduman, dragomani)

به لهستانی به شکل

(turdzyman)

به زبان یونانی بیزانسی به صورت

(dragomanus)

و به زبان فلامانبه شکل

 در می آید. (droogman)

در آن دوران، این کلمه در زبان‌های ترکی به صورت دیلماج یا تیلماج به کار می‌رفت. امروزه در دنیا ، این واژه در بعضی از زبان‌های اروپایی به وام گرفته شده است مانند

 آلمانی Tolmetsch سپس Dolmetscher [5] ،

 در روسی که چندان رایج نیست، толмач

در زبان چک ، tlumoč

در زبان مجاری ، tolmács

 در زبان مقدونی، толкувач

 در زبان لهستانی و غیره. tłumacz

 این واژه هم چنان در زبان ترکی امروزی مورد استفاده است. در زبان آذری (آذربایجانی) کلمات ترجومچی به معنای مترجم کتبی و شفاهی و دیلمانچ به معنای مترجم شفاهی به کار می‌رود.

در حالی‌که واژه‌ی «ترجومن» برای اشاره به مترجمان کتبی و شفاهی سفارت‌خانه‌ها و کنسولگری‌ها در اسناد عثمانی به کار می‌رفت، کلمه‌ی «درجمان» در تقریباً تمام زبان‌های اروپا مورد استفاده قرار می‌گرفت [6] . با این وجود، املاء و تلفظ این واژه ممکن است در هر زبان متفاوت باشد. در بالا مثال‌هایی را در زبان‌های دیگر مشاهده کردیم.

درجمان‌ها

 باب عالی و هیأت‌های دیپلماتیک غربی حاضر در امپراتوری عثمانی به افرادی نیاز داشتند که هم بر زبان‌های غربی و شرقی و هم بر فرهنگ‌های مختلف و قوائد و آداب رفتاری عثمانیان و غربیان تسلط کامل داشته باشند. در اروپا این اشخاص را «درجمان» می‌خواندند. وظائف درجمانی مأموریت‌های بیشماری را شامل می‌شد: ‌ترجمه، ترجمه‌های شفاهی سیاسی و بازرگانی بین باب عالی و سفرا و کنسول‌های قدرت‌های غربی. این دودمان‌های حقیقی درجمانی مستقر در لوان که یا از تبار «ملی»‌ بودند و یا لوانتین [7] جامعه‌ی «لاتینی عثمانی» را تشکیل می‌دادند. از آن زمان، درجمان‌ها پیوسته در امپراتوری عثمانی حضور داشتند و تا پایان امپراتوری به فعالیت خود ادامه دادند. در امپراتوری عثمانی دو دسته‌ی بزرگ درجمان وجود داشت:

۱. درجمان‌های دیوان امپراتوری سلطان (دیوان همایون ترچومانلری)

درجمان‌های دیوان امپراتوری سلطان (دیوان همایون ترچومانلری) جزء کارمندان بلند مرتبه‌ی امپراتوری عثمانی بودند و در غرب به درجمان‌های اعظم معروف بودند. آن‌ها از موقعیت بسیار ممتازی برخوردار بودند اما خطراتی هم تهدیدشان می‌کرد. پیش از دوران تنظیمات [8] ، آن‌ها به دلیل اهمیت‌شان، دومین رده را پس از رئیس‌الکتاب [9] اشغال می‌کردند.

درجمان‌ اعظم (باش‌ترچومان) یا درجمان اعظم باب عالی (باب عالی باش‌ترچومانی) نوعی سرمترجم کتبی و شفاهی و رئیس گروه مترجمان کتبی و شفاهی بودند. در جهان امروز می‌توان آن‌ها را با مترجمان کتبی و شفاهی‌ای مقایسه کرد که برای رؤسای جمهور و وزارتخانه‌ها کار می‌کنند.

درجمان اعظم وظائف زیر را به عهده داشت:

 ترجمه‌ی شفاهی گفتگوهای صدراعظم با فرستادگان بیگانه. •

ترجمه‌ی نامه‌های ارسالی هیأت‌های خارجی به سلطان و صدراعظم هنگام شرفیابی‌ها.•

 شرکت در جلسات صدراعظم با فرستادگان خارجی و تهیه‌ی گزارشات این جلسات. •

شرکت در هیأت‌های نمایندگی عثمانی اعزامی به خارج.•

ترجمه‌ی شفاهی مذاکرات دوجانبه•

تدوین هرگونه سند ارسالی به قدرت‌های غربی.•

در آغاز، درجمان‌های اعظم مجاز به شرکت در مذاکرات نبودند. اما از سده‌ی هجده این وضع تغییر کرد. بدین ترتیب تمامی فعالیت‌های دیپلماتیک امپراتوری عثمانی در دستهای این درجمان‌های اعظم متمرکز شد و آن‌ها در ردیف مهم‌ترین صاحب‌منصبان سیاست خارجی امپراتوری عثمانی قرار گرفتند.

در سال ۱۵۰۲، علی بِی نخستین درجمان اعظم امپراتوری عثمانی بود. از ۱۵۰۲ تا ۱۶۶۱، درجمان‌های اعظم از میان جوامع آلمانی، مجار، ایتالیایی وغیره انتخاب می‌شدند. در سال ۱۶۶۱، با انتصاب پانایوتیس نیکوزیوس به سمت در سال ۱۵۰۲، علی بِی نخستین درجمان اعظم امپراتوری عثمانی بود. از ۱۵۰۲ تا ۱۶۶۱، درجمان‌های اعظم از میان جوامع آلمانی، مجار، ایتالیایی وغیره انتخاب می‌شدند. در سال ۱۶۶۱، با انتصاب پانایوتیس نیکوزیوس به سمت درجمان اعظم، یونانیان این مقام برجسته را اشغال کردند تا انقلاب یونان در ۱۸۲۱. بدین سان، اعضای جامعه‌ی مسیحی تحت عنوان منیفیکا کمونیکا دی پرا ات گالاتا [10] تا اواسط سده‌ی هفدهم با یونانیان ارتدوکس فانار، وظایف و مسئولیت‌های درجمان اعظم باب عالی و درجمان اعظم نیروی دریایی را میان خود تقسیم می‌کردند. در بین دودمان‌های بزرگ متعلق به این جامعه می‌توانیم از خاندان‌های زیر نام ببریم: پیزانی، ناونی، تیمونی، تستا، فونتون، وغیره.

۲. درجمان‌های هیأت‌های خارجی (سفارتخانه‌ها، کنسولگری‌ها)

قدرت‌های غربی که هیأت‌هایی را به امپراتوری عثمانی گسیل می‌داشتند، نیازمند کسانی بودند که هم بر زبان آن‌ها مسلط باشند هم به زبانی دیوانی و اداری رایج در امپراتوری عثمانی. در آغاز،‌ هیأت‌های خارجی آن‌ها را از بین اعضای جامعه‌ی اقلیت مسیحی محله‌های فانار و پرا در قسطنطنیه استخدام می‌کردند. ساکنان فانار یونانی ارتدوکس و اهالی محله‌ی پرا (بِی‌اوقلو) لاتینی [11] بودند که بیشتر اصلیت ایتالیایی داشتند. پس از آن، کشورهای غربی اقدام به تربیت درجمان‌های خود کردند زیرا به درجمان‌های محلی اعتماد چندانی نداشتند.

درجمان‌ها نقش منشی و مترجم شفاهی را داشتند و اسناد و نیز جلسات با نمایندگان دیوانی عثمانی را ترجمه می‌کردند. آن‌ها دیپلمات‌ها را همراهی می‌کردند و در نزدیکی سفارتخانه‌ یا در کنسولگری‌ها ساکن بودند. بسیاری از خاورشناسان به نام، مانند بارون هامر مورخ، بیانکی، ژوبر، هوآرت، شلچتا-وسهرد، ام. هارتمن و دیگران، در برهه‌ای از [زندگی شان (در متن جا افتاده)] مسند درجمان را اشغال کردند. می‌توان آن‌ها را با وابسته‌ی مطبوعاتی سفارتخانه‌ها مقایسه کرد که اغلب نقش مترجم کتبی و شفاهی را ایفا می‌کنند.

یکی از دلایلی که غربی‌ها درجمان‌های خود را از میان این خاندان‌ها برمی‌گزیدند، این بود که طبق سنت‌های عثمانی که از اسلام نشأت می‌گیرد، فراگیری زبان اروپاییان حرام بود. به غربیان به چشم کفار می‌نگریستند. دولت‌های مسلمان و دولت‌های مسیحی برابر و همسان نبودند. کشورهای اروپایی به نام‌های «دارالجهاد» (دروازه‌ی جهاد)، «دیارکفر» و غیره خوانده می‌شدند. حتا اقامت طولانی یک مسلمان در این کشورها صورت خوشی نداشت. به علاوه نباید عقده‌ی خودبزرگ‌بینی عثمانی‌ها را فراموش کرد. سلاطین و صدراعظم ها رفتاری تحقیرآمیز با فرستادگان کشورهای غربی داشتند. به این دلیل، تا آخر سده‌ی نوزدهم، امپراتوری عثمانی هرگز سفارتخانه‌ای در کشورهای غربی نگشود.

با گسترش روابط میان امپراتوری عثمانی و قدرت‌های غربی، درجمان‌ها دیگر پاسخگوی نیازها نبودند. بدین سان هرکشور در پی راه حلی برآمد. از سال ۱۵۵۰، «ونیز» کودکان خردسالی را برای تحصیل به قسطنطنیه ‌فرستاد تا . ( Giovani di lingua)درجمان شوند

جمهوری راگوسا، لهستان و فرانسه نیز این برنامه را دنبال کردند. در سال۱۶۲۶، کاپوچین‌های فرانسوی در قسطنطنیه مدرسه‌ای [12] تأسیس کردند که در آن زبان‌های فرانسه، ترکی، لاتینی، ایتالیایی و یونانی جدید آموزش داده می‌شد. این مدرسه، هسته‌ی اولیه‌ی درجمان‌ها را در خدمت فرانسه تشکیل داد. در سال ۱۶۶۹، کولبر یک مدرسه‌ی تربیت درجمان در قسطنطنیه ایجاد کرد، مدرسه‌ی «جوانان زبان» [13]. این مدرسه رایگان بود و اتاق بازرگانی مارسی تربیت درجمان را در قسطنطنیه ایجاد کرد، مدرسه‌ی «جوانان زبان» [14]. این مدرسه رایگان بود و اتاق بازرگانی «مارسی» هزینه‌های این مدرسه را بر عهده داشت. هدف، پیشگیری از استخدام درجمان‌ها صرفاً از میان خاندان‌های محلی بود. درجمان‌های «بومی» رعیت ارباب بزرگ بودند و وفاداری‌شان گاهی پرسش آمیز بود و نداشتن تسلط کامل به فرانسه نیز خطری برای مذاکرات محسوب می‌شد. به این دلیل این فکر مطرح شد که کودکان بسیار جوان به خدمت گرفته شوند و زبان‌های شرقی، خیلی زود به آن‌ها آموزش داده شوند.

 کودکان خردسالی از کشورهای غربی یا سرزمین‌های امپراتور عثمانی مشغول تحصیل ‌می‌شدند و زبان‌های ترکی، عربی و فارسی( السنه‌ی ثلاث) [15] را فرا می‌گرفتند. پس از پایان تحصیل، به عنوان «دیل اوغلانی» (پسران زبان) شناخته می‌شدند. به مرور زمان این دانشجویان جزء لاینفک روابط دیپلماتیک می‌شدند و نه تنها مترجم کتبی و شفاهی بین باب عالی و فرستادگان قدرت‌های غربی بودند، بلکه متخصصان تمدن‌های شرقی نیز محسوب می‌شدند. آن‌ها جایگزین درجمان‌هایی نیز شدند که به آن‌ها «براتدار» [16] می‌گفتند.

در‌آغاز سده‌ی هجدهم، شاگردان مدرسه‌ی جوانان زبان‌ها، می‌بایست متون ترکی، عربی و فارسی را به عنوان تمرینات درسی، ترجمه می‌کردند. هدف، غنی ساختن کتابخانه‌ی پادشاه فرانسه بود. این ترجمه‌ها در چارچوب حرکت کلی‌ سیاستی قرار می‌گیرند که ‌ در زمان کولبر به منظور به دست آوردن کتاب‌های شرقی به شکل هوشمندانه و منظم شکل گرفته بود. مبتکر فکر داشتن نسخ خطی، «موروپا» وزیر نیروی دریایی بود. اغلب ترجمه‌ها امروزه در کتابخانه‌ی ملی فرانسه نگهداری می‌شوند. این ترجمه‌ها هم شامل قصه‌ها می‌شوند و هم شامل متون تاریخی‌، نظامی،‌ دیپلماتیک و هم مقالات، قوانین و مقررات.

انگلیسی‌ها هم در تربیت درجمان‌های وفادار برای خدمت در سفارتخانه‌ی بریتانیا در قسطنطنیه کوشیدند. کالج یونانی آکسفورد می‌بایست یونانیان جوانی را در مذهب آنگلیکان پذیرا می‌شد. اسقف اعظم بیت‌المقدس و درجمان اعظم باب عالی، الکساندر ماوروکورداتو، از بیم واکنش مقامات امپراتوری عثمانی تلویحاً مخالفت کردند.

درجمان‌ها به خاطر شناخت عمیق‌شان ازتمدن اسلامی و زبان‌ها، نقش کلیدی در انتقال دانش و افکار میان امپراتوری عثمانی و غرب ایفا کردند و جایگاه مهمی در تاریخ امپراتوری عثمانی داشتند. 

[1] MARGHETITCH, S.G., Etude sur les fonctions des Drogmans des missions diplomatiques ou consulaire en Turquie.

مطالعه‌ی وظایف درجمان‌ها در هیات‌های دیپلماتیک یا کنسولی در ترکیه. (قسطنطنیه، ۱۸۹۹). ص. ۳.

[2] ORHONLU, Cengiz. ‘Tercüman’, İslam Ansiklopedisi (İstanbul: MEB, 1993), 175., p. 176, ذکر شده توسط POLATCI, Osmanlı diplomasisinde oryantalist memurlar (Osmanlı belgeleriyle diloğlanları ve tercümanlar). p. 42

[3] بالیوس کلمه‌ای با ریشه‌ی ایتالیایی است. بایلوعنوانی بوده است که پیش‌تر به کنسول‌های دول اروپایی داده می‌شد، اما به ویژه برای فرستادگان جمهوری ونیز به باب عالی استفاده می‌شد. نخستین بایلو ونیز در امپراتوری عثمانی جهت امضاء عهدنامه‌ی ۱۴۵۴ منصوب شد. بعدها این واژه برای فرستادگان و سفرای سایر کشورها نیز مورد استفاده قرار گرفت.

[4] در ۱۵۳۵، فرانسوا اول با سلیمان فاتح پیمانی را منعقد کرد. همان سال نخستین سفارتخانه‌ی فرانسه در قسطنطنیه مستقر شد.

 در آلمانی ی امروزی برای نامیدن مترجمان شفاهی ی کنفرانس‌ها به کار می‌رود. Dolmetscher [5]

[6] KINLI. p. 83, ذکر شده توسط POLATCI, Osmanlı diplomasisinde oryantalist memurlar (Osmanlı belgeleriyle diloğlanları ve tercümanlar). p. 41-42

[7] لوانتین :‌ کل جوامعی که طی قرون ملت لاتین شرقی یا لاتین عثمانی را تشکیل می‌دادند.

[8] دوران تنظیمات که به ترکی عثمانی به معنای «سازماندهی دوباره» است مربوط می شود به دوران امپراتوری عثمانی بین سال‌های ۱۸۳۹ و ۱۸۷۶.

[9] در امپراتوری عثمانی، رئیس‌الکتاب وظائف وزیر امور خارجه را برعهده داشت.

[10] Magnifica Comunita di Pera et Galata

رعایای غیر مسلمان سلطان عثمانی در گالاتا تحت نظر شورایی به نام منیفیکا کمونیتا دی پرا

Magnifica Comunita di Pera

[11] خاندان ‌های لاتینی گالاتا به قرار زیرند: ناونی، گریلو، اولیوری، فورنتی، و غیره.

[12] Ecole de Jeunes de langue des Capucins

مدرسه‌ی جوانان زبان کاپوچینها

[14] این مدرسه به پاریس منتقل شد و امروزه اینالکو(انستیتوی ملی زبان‌ها و تمدن‌های شرقی) نامیده می‌شود.

[15] سه زبان

[16] واژه‌ی براتدار از برات یا امتیاز می‌آید. این برات به آن‌ها امتیازهای تجاری و مالیاتی بر اساس حق کنسولی به اتباع خارجی کشوری می‌داد که به آن خدمت می‌کردند.



دور التردرجمانت در امپراتوری عثمانی

این اشخاص را می توان به مثابه بنیان گذاران ترجمه ی دیپلماتیک و ترجمه ی شفاهی در امپراتوری عثمانی و بعدها در ترکیه دانست.


by  Elvin ABBASBEYLI published 29 April 2020 

در طول تاریخ، هرگاه حکومتی با حکومت دیگری رابطه برقرار می کند، ‌باید از کمک اشخاص مسلط بر زبان ها برخوردار شود تا به دیپلمات ها در انجام مأموریت شان یاری شود. آن ها مترجمان کتبی و شفاهی بودند که در امپراتوری عثمانی «درجمان» نامیده می شدند. درجمانت، نهادی است که کمتر شناخته شده است و تاریخ آن به آغاز برقراری روابط منظم امپراتوری عثمانی با کشورهای غربی [1] بازمی گردد.

در کشورهای مسلمان، درجمان‌ها در سده‌ی هشتم در دوران خلفای عباسی ظهور کردند. آن‌ها هم‌چنین  در خدمت مملوک‌ها در مصر و سلجوقیان در آناتولی بودند. در عهد سلجوقیان، درجمان طی فرمانی منصوب می شد. امپراتوری عثمانی این سنت را نگه‌داشت [2]

  تاریخ ترجمه‌ی کتبی و شفاهی  دیپلماتیک در امپراتوری عثمانی ارتباط نزدیکی با درجمان‌ها دارد. این افراد را می‌توان به مثابه پدران ترجمه‌ی دیپلماتیک و ترجمه‌ی شفاهی در امپراتوری عثمانی و دیرتر در ترکیه دانست. نخستین تماس‌ها و اولین عهدنامه‌های بسته شده با قدرت‌های غربی سرآغاز این تاریخ هستند.

 

 در ۱۴۵۴، ونیز سفیر خود موسوم به  بالیوس [3] را به استانبول فرستاد. به دنبال جمهوری ونیز، لهستان ‌(۱۴۷۵)، روسیه (۱۴۹۷)،‌ اتریش (۱۵۲۸)، فرانسه [4] (۱۵۳۵)، انگلستان (۱۵۸۳)، هلند (۱۶۱۲) سفرای خود را برای برقراری رابطه با امپراتوری عثمانی گسیل داشتند.

 

اما پیش از صحبت از این افراد استثنایی، کمی روی ریشه ی واژه ی «درجمان» مکث کنیم.

 

 

 

ریشه ی واژه ی «درجمان»

 

فرضیه های بیشماری درباره ی منشاء کلمه ی «درجمان» وجود دارد. این واژه با ریشه‌ی سریانی در عربی به «تَرجومان»  و در ترکی به « تِرچومان» تبدیل شد. روایت‌های کهن‌تر این کلمه  تجمانَ و ترجِم هستند. در زبان لاتینی به صورت: 

 ، (turchimannus, dragumanus, dracmandus, turchimannus)

در ایتالیایی به شکل:

 ، (drogmano, dragomanno, turcimanno)

در فرانسوی به صورت

، (drughement, drugement, drogman, truchement)

در اسپانیایی به صورت 

، (turchiman, trujaman)

در زبان آلمانی به صورت

، (dragoman)

در بلغاری به شکل

، ( драгоманин)

در زبان پرتقالی به شکل

، (turgeman)

در زبان صربی به صورت

(terduman, dragomani)

به لهستانی به شکل

(turdzyman)

به زبان یونانی بیزانسی به صورت

(dragomanus)

و به زبان فلامانبه شکل

 در می آید.   (droogman)

 

در آن دوران، این کلمه در زبان‌های ترکی به صورت دیلماج یا تیلماج به کار می‌رفت. امروزه در دنیا ، این واژه در بعضی از زبان‌های اروپایی به وام گرفته  شده  است مانند

 آلمانی Tolmetsch سپس Dolmetscher [5] ،

 در روسی که چندان رایج نیست،   толмач

  در زبان چک ، tlumoč

  در زبان مجاری ، tolmács

 در زبان مقدونی، толкувач

 در زبان لهستانی و غیره. tłumacz

 این واژه هم چنان در زبان ترکی امروزی مورد استفاده است. در زبان آذری (آذربایجانی) کلمات ترجومچی به معنای مترجم کتبی و شفاهی و دیلمانچ به معنای مترجم شفاهی به کار می‌رود.

در حالی‌که واژه‌ی «ترجومن» برای اشاره به مترجمان کتبی و شفاهی سفارت‌خانه‌ها و کنسولگری‌ها در اسناد عثمانی به کار می‌رفت، کلمه‌ی «درجمان» در تقریباً تمام زبان‌های اروپا مورد استفاده قرار می‌گرفت [6] . با این وجود، املاء و تلفظ این واژه ممکن است در هر زبان متفاوت باشد. در بالا مثال‌هایی را در زبان‌های دیگر مشاهده کردیم.

 

درجمان‌ها

 باب عالی و هیأت‌های دیپلماتیک غربی حاضر در امپراتوری عثمانی به افرادی نیاز داشتند که هم بر زبان‌های غربی و شرقی و هم بر فرهنگ‌های مختلف و قوائد و آداب رفتاری عثمانیان و غربیان تسلط کامل داشته باشند. در اروپا این اشخاص را «درجمان» می‌خواندند. وظائف درجمانی مأموریت‌های بیشماری را شامل می‌شد: ‌ترجمه، ترجمه‌های شفاهی سیاسی و بازرگانی بین باب عالی و سفرا و کنسول‌های قدرت‌های غربی. این دودمان‌های حقیقی درجمانی مستقر در لوان که یا از تبار «ملی»‌ بودند و یا لوانتین [7] جامعه‌ی «لاتینی عثمانی» را تشکیل می‌دادند. از آن زمان، درجمان‌ها پیوسته در امپراتوری عثمانی حضور داشتند و تا پایان امپراتوری به فعالیت خود ادامه دادند. در امپراتوری عثمانی دو دسته‌ی بزرگ درجمان وجود داشت:

 

۱.  درجمان‌های دیوان امپراتوری سلطان (دیوان همایون ترچومانلری)

 

درجمان‌های دیوان امپراتوری سلطان (دیوان همایون ترچومانلری) جزء کارمندان بلند مرتبه‌ی امپراتوری عثمانی بودند و در غرب به درجمان‌های اعظم معروف بودند. آن‌ها از موقعیت بسیار ممتازی برخوردار بودند اما خطراتی هم تهدیدشان می‌کرد. پیش از دوران تنظیمات [8] ، آن‌ها به دلیل اهمیت‌شان، دومین رده را پس از رئیس‌الکتاب [9] اشغال می‌کردند.

درجمان‌ اعظم (باش‌ترچومان) یا درجمان اعظم باب عالی (باب عالی باش‌ترچومانی) نوعی سرمترجم کتبی  و شفاهی  و رئیس گروه مترجمان کتبی و شفاهی بودند. در جهان امروز می‌توان آن‌ها را با مترجمان کتبی و شفاهی‌ای مقایسه کرد که برای رؤسای جمهور و وزارتخانه‌ها کار می‌کنند.

 

درجمان اعظم وظائف زیر را به عهده داشت:

 ترجمه‌ی شفاهی گفتگوهای صدراعظم با فرستادگان بیگانه. •

  ترجمه‌ی نامه‌های ارسالی هیأت‌های خارجی به سلطان و صدراعظم هنگام شرفیابی‌ها.•

 شرکت در جلسات صدراعظم با فرستادگان خارجی و تهیه‌ی گزارشات این جلسات.  •

  شرکت در هیأت‌های نمایندگی عثمانی اعزامی به خارج.•

  ترجمه‌ی شفاهی مذاکرات دوجانبه•

  تدوین هرگونه سند ارسالی به قدرت‌های غربی.•

 

در آغاز، درجمان‌های اعظم مجاز به شرکت در مذاکرات نبودند. اما از سده‌ی هجده این وضع تغییر کرد. بدین ترتیب تمامی فعالیت‌های دیپلماتیک امپراتوری عثمانی در دستهای این درجمان‌های اعظم متمرکز شد و آن‌ها در ردیف مهم‌ترین صاحب‌منصبان سیاست خارجی امپراتوری عثمانی قرار گرفتند.

 

در سال ۱۵۰۲، علی بِی نخستین درجمان اعظم امپراتوری عثمانی بود. از ۱۵۰۲ تا ۱۶۶۱، درجمان‌های اعظم از میان جوامع آلمانی، مجار، ایتالیایی وغیره انتخاب می‌شدند. در سال ۱۶۶۱، با انتصاب پانایوتیس نیکوزیوس به سمت در سال ۱۵۰۲، علی بِی نخستین درجمان اعظم امپراتوری عثمانی بود. از ۱۵۰۲ تا ۱۶۶۱، درجمان‌های اعظم از میان جوامع آلمانی، مجار، ایتالیایی وغیره انتخاب می‌شدند. در سال ۱۶۶۱، با انتصاب پانایوتیس نیکوزیوس به سمت درجمان اعظم، یونانیان این مقام برجسته را اشغال کردند تا انقلاب یونان در ۱۸۲۱. بدین سان، اعضای جامعه‌ی مسیحی تحت عنوان منیفیکا کمونیکا دی پرا ات گالاتا [10] تا اواسط سده‌ی هفدهم با یونانیان ارتدوکس فانار، وظایف و مسئولیت‌های درجمان اعظم باب عالی و درجمان اعظم نیروی دریایی را میان خود تقسیم می‌کردند. در بین دودمان‌های بزرگ متعلق به این جامعه می‌توانیم از خاندان‌های زیر نام ببریم: پیزانی، ناونی، تیمونی، تستا، فونتون، وغیره.  

 

۲. درجمان‌های هیأت‌های خارجی (سفارتخانه‌ها، کنسولگری‌ها)

  قدرت‌های غربی که هیأت‌هایی را به امپراتوری عثمانی گسیل می‌داشتند، نیازمند کسانی بودند که هم بر زبان آن‌ها مسلط باشند هم به زبانی دیوانی و اداری رایج در امپراتوری عثمانی. در آغاز،‌ هیأت‌های خارجی آن‌ها را از بین اعضای جامعه‌ی اقلیت مسیحی محله‌های فانار و پرا در قسطنطنیه استخدام می‌کردند. ساکنان فانار یونانی ارتدوکس و اهالی محله‌ی پرا (بِی‌اوقلو) لاتینی [11] بودند که بیشتر اصلیت ایتالیایی داشتند. پس از آن، کشورهای غربی اقدام به تربیت درجمان‌های خود کردند زیرا به درجمان‌های محلی اعتماد چندانی نداشتند.

درجمان‌ها نقش منشی و مترجم شفاهی را داشتند و اسناد و نیز جلسات با نمایندگان دیوانی عثمانی را ترجمه می‌کردند.  آن‌ها دیپلمات‌ها را همراهی می‌کردند  و در نزدیکی سفارتخانه‌ یا در کنسولگری‌ها ساکن بودند. بسیاری از خاورشناسان به نام، مانند بارون هامر مورخ، بیانکی، ژوبر، هوآرت، شلچتا-وسهرد، ام. هارتمن و دیگران، در برهه‌ای از [زندگی شان (در متن جا افتاده)] مسند درجمان را اشغال کردند. می‌توان آن‌ها را با وابسته‌ی مطبوعاتی سفارتخانه‌ها مقایسه کرد که اغلب نقش مترجم کتبی و شفاهی را ایفا می‌کنند.

 

یکی از دلایلی که غربی‌ها درجمان‌های خود را از میان این خاندان‌ها برمی‌گزیدند، این بود که طبق سنت‌های عثمانی که از اسلام نشأت می‌گیرد، فراگیری زبان اروپاییان حرام بود. به غربیان به چشم کفار می‌نگریستند. دولت‌های مسلمان و دولت‌های مسیحی برابر و همسان نبودند. کشورهای اروپایی به نام‌های «دارالجهاد» (دروازه‌ی جهاد)، «دیارکفر» و غیره خوانده می‌شدند. حتا اقامت طولانی یک مسلمان در این کشورها صورت خوشی نداشت. به علاوه نباید عقده‌ی خودبزرگ‌بینی عثمانی‌ها را فراموش کرد. سلاطین و صدراعظم ها رفتاری تحقیرآمیز با فرستادگان کشورهای غربی داشتند. به این دلیل، تا آخر سده‌ی نوزدهم، امپراتوری عثمانی هرگز سفارتخانه‌ای در کشورهای غربی نگشود.

 

با گسترش روابط میان امپراتوری عثمانی و قدرت‌های غربی، درجمان‌ها دیگر پاسخگوی نیازها نبودند. بدین سان هرکشور در پی راه حلی برآمد. از سال ۱۵۵۰، «ونیز» کودکان خردسالی را برای تحصیل به قسطنطنیه ‌فرستاد تا       . ( Giovani di lingua)درجمان  شوند    

جمهوری راگوسا، لهستان و فرانسه نیز این برنامه را دنبال کردند. در سال۱۶۲۶، کاپوچین‌های فرانسوی در قسطنطنیه مدرسه‌ای [12] تأسیس کردند که در آن زبان‌های فرانسه، ترکی، لاتینی، ایتالیایی و یونانی جدید آموزش داده می‌شد. این مدرسه، هسته‌ی اولیه‌ی درجمان‌ها را در خدمت فرانسه تشکیل داد. در سال ۱۶۶۹، کولبر یک مدرسه‌ی تربیت درجمان در قسطنطنیه ایجاد کرد، مدرسه‌ی «جوانان زبان» [13]. این مدرسه رایگان بود و اتاق بازرگانی مارسی تربیت درجمان را در قسطنطنیه ایجاد کرد، مدرسه‌ی «جوانان زبان» [14]. این مدرسه رایگان بود و اتاق بازرگانی «مارسی» هزینه‌های این مدرسه را بر عهده داشت. هدف، پیشگیری از استخدام درجمان‌ها صرفاً از میان خاندان‌های محلی بود. درجمان‌های «بومی» رعیت ارباب بزرگ بودند و وفاداری‌شان گاهی پرسش آمیز بود و نداشتن تسلط کامل به فرانسه نیز خطری برای مذاکرات محسوب می‌شد. به این دلیل این فکر مطرح شد که کودکان بسیار جوان به خدمت گرفته شوند و زبان‌های شرقی، خیلی زود به آن‌ها  آموزش داده شوند.

 کودکان خردسالی از کشورهای غربی یا سرزمین‌های امپراتور عثمانی مشغول تحصیل ‌می‌شدند و زبان‌های ترکی، عربی و فارسی( السنه‌ی ثلاث) [15] را فرا می‌گرفتند. پس از پایان تحصیل، به عنوان «دیل اوغلانی» (پسران زبان) شناخته می‌شدند. به مرور زمان این دانشجویان جزء لاینفک روابط دیپلماتیک می‌شدند و نه تنها مترجم کتبی و شفاهی بین باب عالی و فرستادگان قدرت‌های غربی بودند، بلکه متخصصان تمدن‌های شرقی نیز محسوب می‌شدند. آن‌ها جایگزین درجمان‌هایی نیز شدند که به آن‌ها «براتدار» [16] می‌گفتند.

 

در‌آغاز سده‌ی هجدهم، شاگردان مدرسه‌ی جوانان زبان‌ها، می‌بایست متون ترکی، عربی و فارسی را به عنوان تمرینات درسی، ترجمه می‌کردند. هدف، غنی ساختن کتابخانه‌ی پادشاه فرانسه بود. این ترجمه‌ها در چارچوب حرکت کلی‌ سیاستی قرار می‌گیرند که ‌ در زمان کولبر به منظور به دست آوردن کتاب‌های شرقی به شکل هوشمندانه و منظم شکل گرفته بود.  مبتکر فکر داشتن نسخ خطی، «موروپا» وزیر نیروی دریایی بود. اغلب ترجمه‌ها امروزه در کتابخانه‌ی ملی فرانسه نگهداری می‌شوند. این ترجمه‌ها هم شامل قصه‌ها می‌شوند و هم شامل متون تاریخی‌، نظامی،‌ دیپلماتیک و هم مقالات، قوانین و مقررات.

 

انگلیسی‌ها هم در تربیت درجمان‌های وفادار برای خدمت در سفارتخانه‌ی بریتانیا در قسطنطنیه کوشیدند. کالج یونانی آکسفورد می‌بایست یونانیان جوانی را در مذهب آنگلیکان پذیرا می‌شد. اسقف اعظم بیت‌المقدس و درجمان اعظم باب عالی، الکساندر ماوروکورداتو، از بیم واکنش مقامات امپراتوری عثمانی تلویحاً مخالفت کردند.

 

درجمان‌ها به خاطر شناخت عمیق‌شان ازتمدن اسلامی و زبان‌ها، نقش کلیدی در انتقال دانش و افکار میان امپراتوری عثمانی و غرب ایفا کردند و جایگاه مهمی در تاریخ امپراتوری عثمانی داشتند. 

 

[1] MARGHETITCH, S.G., Etude sur les fonctions des Drogmans des missions diplomatiques ou consulaire en Turquie.

مطالعه‌ی وظایف درجمان‌ها در هیات‌های دیپلماتیک یا کنسولی در ترکیه. (قسطنطنیه، ۱۸۹۹). ص. ۳.

[2] ORHONLU, Cengiz. ‘Tercüman’, İslam Ansiklopedisi (İstanbul: MEB, 1993), 175., p. 176, ذکر شده توسط POLATCI, Osmanlı diplomasisinde oryantalist memurlar (Osmanlı belgeleriyle diloğlanları ve tercümanlar). p. 42

 

   [3] بالیوس کلمه‌ای با ریشه‌ی ایتالیایی است. بایلوعنوانی بوده است که پیش‌تر به کنسول‌های دول اروپایی داده می‌شد، اما به ویژه برای فرستادگان جمهوری ونیز به باب عالی استفاده می‌شد. نخستین بایلو ونیز در امپراتوری عثمانی جهت امضاء عهدنامه‌ی ۱۴۵۴ منصوب شد. بعدها این واژه برای فرستادگان و سفرای سایر کشورها نیز مورد استفاده قرار گرفت.    

[4]  در ۱۵۳۵، فرانسوا اول با سلیمان فاتح پیمانی را منعقد کرد. همان سال نخستین سفارتخانه‌ی فرانسه در قسطنطنیه مستقر شد.

 در آلمانی ی امروزی برای نامیدن مترجمان شفاهی ی کنفرانس‌ها به کار می‌رود. Dolmetscher [5]

[6] KINLI. p. 83, ذکر شده توسط POLATCI, Osmanlı diplomasisinde oryantalist memurlar (Osmanlı belgeleriyle diloğlanları ve tercümanlar). p. 41-42

[7] لوانتین :‌  کل جوامعی که طی قرون ملت لاتین شرقی یا لاتین عثمانی را تشکیل می‌دادند.                             

[8]  دوران تنظیمات که به ترکی عثمانی به معنای «سازماندهی دوباره» است مربوط می شود به دوران امپراتوری عثمانی بین سال‌های ۱۸۳۹ و ۱۸۷۶.                                                                         

[9]  در امپراتوری عثمانی، رئیس‌الکتاب وظائف وزیر امور خارجه را برعهده داشت.                                      

[10] Magnifica Comunita di Pera et Galata

رعایای غیر مسلمان سلطان عثمانی در گالاتا تحت نظر شورایی به نام منیفیکا کمونیتا دی پرا                         

  Magnifica Comunita di Pera

[11] خاندان ‌های لاتینی گالاتا به قرار زیرند: ناونی، گریلو، اولیوری، فورنتی، و غیره.                                         

[12] Ecole de Jeunes de langue des Capucins

مدرسه‌ی جوانان زبان کاپوچینها                                                                                                               

             

[14] این مدرسه به پاریس منتقل شد و امروزه اینالکو(انستیتوی ملی زبان‌ها و تمدن‌های شرقی) نامیده می‌شود.            

[15] سه زبان                                                                                                                                       

[16] واژه‌ی براتدار از برات یا امتیاز می‌آید. این برات به آن‌ها امتیازهای تجاری و مالیاتی بر اساس حق کنسولی به اتباع خارجی کشوری می‌داد که به آن خدمت می‌کردند.